روزگار نو

به یاد کریم کشاورز ۳

2009-11-10T01:19:00.000-08:00

مقدمه :

نخستین کنگرهٔ نویسندگان ایران که به سال ۱۳۲۵ در تهران به ریاست ملک الشعراء بهار ( وزیر فرهنگ وقت ) برگزار شد ، حواشی فراوانی دارد و حاوی نکات و مطالب تاریخی و خواندنی است ، این کنگره که به همت انجمن فرهنگی ایران و شوروی برگزار شد و بزرگان ادب و فرهنگ آنروزگار همگی جزو مدعوین بودند . در این جلسه کریم کشاورز منشی بود و با هیئت رئیسه همکاری میکرد اما در حقیقت و عملاً وی تحت نظر و مراقبت احسان طبری ، اداره کننده و همه کارهٔ کنگره بود ، به همین دلیل و به مناسبت سالروز درگذشت او، از مقالت مفصلی در این باب که در جلد ۱۸ پژوهشهای ایرانشانسی - به کوشش ایرج افشار- به چاپ رسیده ، قسمتهایی را که به کریم کشاورز مربوط است و تا حدودی خوانندگان عزیز را با فضای کنگره آشنا می گرداند ، انتخاب کرده ایم ، زیرا که اولاً با کریم کشاورز و فعالیتهایش در آن زمان آشنا میشویم و ثانیاً تا حدودی از سیاستهای فرهنگی شوروی سابق در ایران و از همه مهمتر از حواشی شعر خوانی نیما و عکس العملهای متفاوت حضار و رویاروئی کهن و نوین آگاه میشویم ، البته مطالب و حواشی این کنگره و بررسی رفتارتهای شرکت کنندگان آن وروابط فی مابین آن بزرگان بسیار مفصل و فراوان است که از حوصلهٔ این مقالت ( که چندان کوتاه هم نیست ) خارج است و مجال دیگری می طلبد . که به تناوب در ویژه نامه های دیگر به آن خواهیم پرداخت .

یادی از نخستین کنگرهٔ نویسندگان

به قلم علی محمد هنر

نخستین کنگرهٔ نویسندگان ایران ، بر حسب ابتکار هیئت مدیرهٔ انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی به همّت کمیسیون ادبی انجمن از ۴ یا ۱۲ تیرماه ۱۳۲۵ در تهران تشکیل شد . افتتاح کنگره در حضور جناب اشرف « قوام السلطنه » و « سادچیکوف » سفیر روسیهٔ شوروی صورت گرفت . ( نخستین کنگره ، ص۶ )

گفتنی است که ( خاطرات بزرگ ، ص۲۶۲ ) :

« مخارج انجمن را خانهٔ فرهنگ شوروی [ وُکس ] و سفارت شوروی البته تأمین میکرد و قسمتی هم از حق عضویت افراد تأمین می شد . »

نیز « بزرگ علوی » ( ۱۲۸۲ - ۱۳۷۵ ) گفته (خاطرات بزرگ ، ص۲۷۴ ) :

« این کنگره در ۴ - ۱۲ تیرماه ۱۳۲۵ در انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی تشکیل شد که در دست تبلیغات سفارت شوروی بود و البته با کمک ایرانیان و دستگاه دولتی ایران . مقصود از تشکیل این انجمن ، گذشته از تبلیغات روسها و دولت شوروی به سود سیاست خود در جهان و ایران ... یکی از هدفها این بود که روشنفکران ایران را جلب کنند . مجلهٔ پیام نو هم این جهت و منظور را داشت . »

هفتاد و هشت نفر از شاعران و نویسندگان برای شرکت در کنگره دعوت شده بودند که عدهٔ معدودی از آنها به علت کسالت و یا مسافرت و علل دیگر ، از حضور در کنگره خودداری کردند . ( نخستین کنگره ، دیباچه )

بنا به نظر سیروس طاهباز ( یادمان ، ص۵۹ - ۶۰ ) :

« این ۷۸ نفر مدعو ، جز تعدادی انگشت شمار ، جملگی سرسپردگان ارتجاع ادبی و استعمار سرخ و سیاهند و از مخالفان و معاندان مشهور نیما . »

بر فرمایش ایشان باید افزود که البته جز این عده ، شاعر و نویسندهٔ مشهوری در ایرانِ آن زمان نبوده است و از این عده هم ، تعداد شاعران شرکت کننده ، پنجاه و اند نفر بود.

( نخستین کنگره، ص ۱۸۴ ) .

به پیشنهاد « مستشار الدوله » ( صادقِ صادق : ۱۲۴۲ - ۱۳۳۱ ش ) - رئیس انجمن - محمد تقی بهار ( ملک الشعراء ) ، علی اصغر حکمت ، علی اکبر دهخدا ، دکتر سید علی شایگان ، بدیع الزمان فروزانفر ، سرور مهکامه ( سروَر الدوله محصص ) ، صادق هدایت ، کریم کشاورز و سید تقی میلانی به عنوان « هئیت رئیسه » برگزیده شدند و بهار که وزیر فرهنگ و تعلیمات عالیه بود ، به سمت رئیس هئیت انتخاب گردید .

از هئیت رئیسه انجمن مرکزی نیز به کریم کشاورز به سمت منشی با هئیت رئیسهٔ کنگره همکاری میکرد ( نخستین کنگره ، ص ۵ ) .

اما در حقیقت و عملاً ، کریم کشاورز تحت نظر و مراقبت احسان طبری ، اداره کننده و همه کارهٔ کنگره بود ، مجموعهٔ سخنرانی های کنگره ( دو سخنرانی اصلی و دو سخنرانی فرعی و پاره ای از گفتگوها و بخشی از آثار شرکت کنندگان در کنگره) یک سالی پس از تشکیل کنگره تحت عنوان نخستین کنگرهٔ نویسندگان ( تهران ۱۳۲۶ ) به چاپ رسید .

با توجه به آنچه در « دستور کلی مذاکرات کنگره » ( ص ۱ ) قید گردیده ، در روز یکشنبه ۴ تیرماه ، « علی اصغر حکمت » به عنوان « شعر فارسی در عصر معاصر » سخنرانی کرده است و در روز چهارشنبه ۵ تیرماه ، ۲ ساعت به « بحث دربارهٔ نظم معاصر » اختصاصیافته بود که احسان طبری و دکتر پرویز ناتل خانلری و عبدالحسین نوشین در آن شرکت کردند ( نخستین کنگره ، ص۴۱ - ۵۳ )- که به نکته های تأمل برانگیز آن ذیلاً اشاره میشود - و بعد علی اصغر حکمت به انتقادات پاسخ گفت .

همچنین دو ساعت برای قرائت آثار منظوم به ترتیب الفبا تعیین گردیده بود ( نخستین کنگره ، ص ۱ ) . بر طبق برنامهٔ کنگره ، کسانی که می خواستند در بحث شرکت کنند و یا آثار خود را قرائت نمایند ، می بایست قبلاً نام خود را در دفتر کنگره به ثبت می رساندند ( نخستین کنگره ، ص۲ ) .

شعرخوانی نیما یوشیج ( ۱۲۷۴ - ۱۳۳۸ )

علی اسفندیاری با نام قلمی « نیما یوشیج » و معروف به « امین آقا » جهت قرائت شعر خود ، برای چهارشنبه ۵ تیر ماه نام نویسی کرده بود که شب هنگام نوبت به او رسید . یعنی « ابتدا آقای دانش بزرگ نیا ... اشعار خود را ... قرائت کردند ( نخستین کنگره ، ص۵۹ ) ، سپس نوبت به آقای پرتو علوی رسید ، (ایضاً ، ص۶۰ ) ، آنگاه آقای نیما یوشیج پشت تریبون آمد . » پس بر خلاف آنچه که قبلاً از کتاب کنگره نقل گردید ، قرائی آثار به ترتیب الفبا نبوده است .

به قول جلال آل احمد ( ادب و هنر ، ص۳۰۳ ) :

« شبی که نوبت شعر خواندن او [ نیما ] بود یادم است برق خاموش شد و روی میز خطابه شمعی نهادند و او در محیطی عهد بوقی آی آدمهایش را خواند » .

مطلبی در باب همین شعر خوانی از « اسماعیل شاهرودی » ضمن مصاحبه ای با روزنامهٔ اطلاعات (۹ دی ۱۳۵۰ ، ص۱۱ ) آمده است که در « یادمان » ( ص۱۶۳ ) نیز نقل گردیده :

« نیما تعریف میکرد که در کنگرهٔ نویسندگان وقتی شعر میخواند ، بدیع الزمان فروزانفر را دیده بود که زیر میز رفته و می خندد . فروزانفر گفت : چطور این مرد نمی فهمد که شعرش وزن و قافیه ندارد ؟ »

در عکسی که در صفحهٔ ۵۳ کتاب کنگره از منظرهٔ کنگره در باغ دلگشای خانهٔ فرهنگ چاپ گردیده است ، به خوبی دیده میشود که میز خطابه ، روبروی شرکت کنندگان و پشت به هئیت رئیسه قرار دارد . پس گوینده چگونه می تواند هم در نور شمع باشد ، شعر بخواند و هم در چند متری پشت سر خود ببیند که شخصی فربه زیر میز رفته می خندد ، نیز نامعلوم است که فروازنفر چه کسی را مورد خطاب قرار داده است .

نیما و کنگرهٔ نویسندگان

دکتر علی شیرازپور پرتو ( شین پرتو )در پاسخ به نامهٔ نیما نوشته است ( یادمان ، ص۱۵۱ ) :

« بی اغراق باید بگویم همان لذتی را که در خواندن شعرهای زیبای زبانهای بیگانه برده ام ، در شعرهای جدید شما نیز دریافته ام ، شاید هم بیشتر ...

اما خنده اینجاست در نخستین کنگرهٔ نویسندگان ایران ... یکی دو سخنران دربارهٔ لزوم رفرم شعر فارسی حرفهائی گفتند ، بی آنکه به کارهائی که تا آن زمان انجام یافته اشاره نمایند . کاری که انجام یافته آن را نشده وانمود کردند و لطفاً دستور می دادند که کسی آن را آغاز کند . چقدر این عمل زشت و حق ناشناسانه است نسبت به کسانی که در این راه سالها زحمت کشیده و عمر عزیز خود را بر سر این کار گذاشته اند .

آنکه می خواهد دربارهٔ شعر نو صحبت کند ، سرآغاز کار و گفته اش بایستی نام نیما باشد . »

جلال آل احمد ( ۱۳۰۴ - ۱۳۴۸ ) معرّف و منتقد و حامی پایدار نیما و شعر او ، در نامه ای تکان دهنده و تأمل بر انگیز به نیما یوشیج ، از آن کنگره و گردانندگان و شرکت کنندگانش چنین یاد می کند ( نشریهٔ هفتگی ، ش ۴۲ ) :

« لابد به یادتان هست که من هم مثل شما در آن کنگرهٔ کذائی « وُکس » شرکت داشتم . تابستان ۱۳۲۵ بود ... در آن کنگره نیز درست مثل مورد اخیر [ شرکت در فستیوال بخارست ] ، گذشته از یک عدّه حزبی ها ، دیگرانی هم شرکت کرده بودند که من به هیچ وجه تشابهی میان خودم و آنها نمی دیدم . شخص من در آن کنگره از طرفی در قبال پیران جا افتاده ای امثال شما و دهخدا و بهار و دیگران ، خودم را کوچکتر از آن حس می کردم که بتوانم در نشست و برخاست یک محفل ادبی با شما مشارکتی داشته باشم و از طرفی خجل بودم که هر قافیه بندی و هر مقاله نویس روزنامه ای را در صف دهخدا کشیده اند و بالاخره از این در عذاب بودم که محفل اگر محفل حزبی است . پس اینها و آنها چه کاره اند و شما چه کاره و اگر غیز حزبی است چرا کار به دست حزبی هاست ...

هر چه بود در آن هنگام ، برای من که می خواستم یک حزبی وفادار باشم چاره ای جز سکوت نبود و انضباط حزبی اجازه نمی داد که به این مطالب تفوّهی کنم و تنها کاری که به عنوان اعتراض می توانستم ، این بود که نه در بحثی و نه در قرائت چیزی یا اثری شرکت کنم و لابد به خاطر دارید که این کار را هم کردم . اما راستش از شما و امثال شما که شعرها خواندید و بحث ها کردید ، مستبعد می دانستم .

من در آن وقت بود که دانستم حتی فرصت کوتاهی که در قرائت یک شعر کوتاه در محفلی برای خودنمائی می توان به کسی داد ، ممکن است برای خیلی چیزها کافی باشد ، یعنی برای خیلی فریب ها ...

اما شما آقای نیما هم آن روز در دام افتادید و هم امروز ، آن روز به این عنوان که محلّی است و شما را به شاعری شناخته و دعوت کرده و مجالی برای سخنوری داده و امروز نیز به همین عنوان یا به عنوانی دیگر ... »

محمد محیط طباطبائی ( ۱۲۸۱ - ۱۳۷۱ ) پس از درگذشت نیما نوشت ( تهران مصور ، ش ۸۵۴ ) :

« نیما بعدها که تحول بیشتری در وضع اجتماعی مردم پدیدار آمد ، متأسفانه نیروی جوانی را از دست داده بود و وقتی او را برای آخرین بار در کنگرهٔ نویسندگان ایران دیدم که قطعهٔ منظومی از آثار نوپرداختهٔ خود را می خواند و شوع سخن او در دل سرد شنوندگان اثری نمی کرد ، دریافتم که وظیفهٔ دشوار رهبری تجدّد در شعر فارسی که از آمال او بود ، دیگر از عهده اش ساخته نیست ... »

سیروس نیرو می نویسد ( خوانش ، ص۲۱ ) :

« نیما در کنگرهٔ نویسندگان سال ۱۳۲۵ شعر مادری و پسری را خواند . پیش از او مهدی حمیدی شیرازی هجویه ای بر نیما خواند . موقع شعر خوانی نیما ، برق رفت ، سپس شعر نیما را مخدوش چاپ کردند . نیما برای توضیح علت آن به انجمن فرهنگی ایران و شوروی مراجعه کرد . بیرونش می اندازند . »

یادداشت نیما

سیروس طاهباز که به سبب داشتن تعصب شدید نسبت به نیما و شعر او ، با هر کس که شعر نیما و نظریه های او را نمی پذیرفت - از جمله پرویز خانلری ، مهدی حمیدی شیرازی - از درِ دشمنی و کینه جوئی و ناروا گوئی در میآمد ؛ دربارهٔ نخستین کنگرهٔ نویسندگان ایران ، یادداشتی از نیما نقل کرده است که بی شک در سالهای پایانی عمر شاعر نوشته شده است .

او می نویسد ( یادمان ، ص۶۲ ) :

« طبیعی است که نیما یوشیج از این بساط خیمه شب بازی در این همه ناسپاسی جوانان به ظاهر روشنفکر و انقلابی ناخشنود و خشمگین می شود .

سالها بعد در » دفتر یادداشت روزانه اش » دربارهٔ خانلری می نویسد :

« در کنگره با احسان الله طبری و اسکندری و دیگران همدست شده پیشوای نئوکلاسیک شد . تعجب است کسی اعتراض نکرد کلاسیک جدید چه ربطی با شکل شعر من دارد ؟ »

و چند صفحه بعد در مورد این کنگره چنین می نویسد :

« خانلری به توسط همین احسان الله خان [ طبری ] و رفقای او اسباب کنفت کردن مرا در کنگرهٔ نویسندگان کشیده بودند . آنهائی که می گویند به کار قیمت میدهیم به کار یک فرد مخرب قیمت دادند و کار مرا غیر عاقلانه و بچه گانه وانمود کردند . طبری مرا کوچک کرد برای اینکه بگوید چه کسی است و خود را بزرگ کند ...

زخمی که طبری زد ، هنوز به جاست . آنها نه تنها در سیاست احمق بودند در رشتهٔ زندگانی هنری احمق تر بودند ، یک سر دروغ می گفتند ....

لطمه ای که به من در آن وقت خورد ، اسم مرا در میان چند هزار نفر آوردند :نیمای مازندرانی ، زخمی است که اثرش امروز هویدا میشود . بیان مؤثر من و او برای خواص، امروز دارد لکه دار میشود ، از همان توطئهٔ خانلری با این دستگاه کثیف و پر از خیانتکاران و شهوت طلبان . »

به یقین ، نه « احسان الله طبری ساروی » ( ۱۲۹۵ - ۱۳۶۸ ) و رفقای او اسباب کنفت کردن نیما را در کنگرهٔ نویسندگان کشیده بودند و نه خانلری در « کنفت کردن » او دستی داشته . به قول خود نیما « چه خیالی و وهمی عجیب است » .

همهٔ این خیالبافی ها ، بی شک زائیدهٔ توقع نه چندان منطقی و معقول سرایندهٔ « آی آدمها » است . خانلری هر که بود و هر چه بود ، نیازی به این جور کارهای غیر انسانی نداشت ، زیرا اهل دسیسه چینی نبود بلکه مانند هر اهل قلمی ، نظریه هایی از جمله در باب شعر داشت .

نیما پسر خالهٔ مادری خانلری بود و خانلری در نوجوانی به سبب خواندن « منتخبات آثار » محمد ضیاء هشترودی ، به شعر وی علاقه مند شد و هرگاه که می توانست به دیدن او میرفت و این دیدارها تا زمانی که خانلری در رشت معلم گردید ، ادامه پیدا کرد . به اصرار تعصب آمیز نیما بود که خانلری ، « ناتل » را به نام خانوادگی خود افزود ، اگر چه در شناسنامه اش نبود .

کریم کشاورز ( ۱۲۷۹ - ۱۳۶۵ )

کریم کشاورز ، مترجم ارزنده ای بود و آنچه را که از فرانسوی و روسی به فارسی برگردانده بود ، نشانه ای است از مهارت و دانائی او در کار ترجمه ، حتی آنجا که برای گذراندن زندگی داستان جنائی و پلیسی ترجمه کرده ، کارش در خور دقت است .

وی با آنکه هیچگاه رسماً به عضویت حزب توده درنیامد ، همیشه با آن حزب و به وجود آورندگان آن ، همفکر و همگام بود .

وی « به دلیل تجربیاتی که از سابق داشت و یک مرتبه هم گرفتار شده بود ، به اتهام نمی دانم کمونیستی یا به اتهام جاسوسی ، در هر صورت به اتّهام اینکه با روسها زد و بندی داشته دیگر نمی خواست این جور خودش را تسلیم حزب توده کرده باشد .» ( خاطرات بزرگ ، ص۲۵۸ - ۲۵۹ )

حزب توده در زمان تشکیل اولین کنگره در اوج قدرت بود و نه تنها از نظر سیاسی توانسته بود در حکومت لرزان و سیاست متزلزل مملکتی نفوذ کند ؛ بلکه از جهت فرهنگی نیز در پی تسلّط پیدا کردن بر فرهنگ و ادب کشور با افکار وارداتی دست دوم بود . در همین سال ۱۳۲۵ است که سه تن از رهبران به وزارت رسیدند و غالب نشریاتی که در ایران منتشر میشد - از هر نوع - وابسته به این حزب یا طرفدار آن بود .

از طرف دیگر در تاریخ سیاسی ایران ، حزب توده تنها حزبی بود که خود اعضایش را برمی گزید و یا آنها را جذب میکرد ( به نقل از خلیل ملکی ) .

بنابراین این شگفتی آور نیست که با تأئید بی چون و چرای راهی که نیما در شعر پیموده بود و حمایت کامل از نظریه های وی در زمینهٔ شعر وشاعری - که اغلب برگرفته از مکتبهای ادبی اروپائی خصوصاً فرانسه بود ، نه زائیدهٔ طبع خود او - در ضمن جذب وی به حزب ، خط سیر پر فراز و نشیب و دراز آهنگ شعر فارسی را تغییر دهند ...

به هر حال ، سالها بعد از تشکیل این کنگره ، کریم کشاورز ، در ضمن مصاحبه ای ، نکته هائی را دربارهٔ هدایت و نیما و مهدی حمیدی و کنگره به زبان آورد که البته با واقعیت امر و آنچه رخ داده بود و نیز گفته های دیگر شاهدان ، هم بسیار متفاوت و هم متأسفانه گمراه کننده .

کریم کشاورز گفته است ( کتاب ، ص۱۰ ) :

« رابطهٔ من با صادق هدایت اندکی بیشتر از آشنایی بود . ولی آشنایی من با وی از کنگرهٔ نویسندگان شروع شد که مرحوم بهار ریاست آن را داشتند . مرحوم دهخدا ، مرحوم فروزانفر ، مرحوم هدایت و دیگران در آن کنگره شرکت داشتند و اعضای هیئت رئیسهٔ کنگره بودند . بنده منشی بودم و همیشه با هدایت در محل هیئت رئیسه پهلوی هم می نشستیم . در آن زمان مرحوم بهار وزیر فرهنگ بود و دکتر شایگان هم که در کنگره شرکت داشت ، معاون همان وزارتخانه بود . نویسندگان و شاعران می آمدند و آثار خود را می خواندند .

نیما آمد شعری خواند که یادم نیست ، ولی در کتاب کنگره نویسندگان چاپ شده است . روز بعد شاعری آمد ، من هیچ او را نمی شناختم ، منظومه ای سراپا دشنام علیه نیما شروع کرد ؛ خواندن . همه فحش های رکیک بود . من منشی کنگره بودم و در عین حال مسؤلیت حسن جریان کنگره هم از طرف انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی به عهدهٔ بنده سپرده شده بود همین که شروع کرد من دیدم خیلی بد شد ، ناسزاگوئی آن شاعر هم دنباله داشت . دم گوش مرحوم بهار گفتم اگر این آقا کوتاه نکند من حرفش را به هر نحوی شده قطع می کنم .

مرحوم بهار با زبان نرم و ملایم مخصوص خود شعر آن شاعر را قطع کرد و نگذاشت او دنبال کند . البته من خودم باید آشکار بگویم که شاید به مقتضای سن با شعر نو میانه ای ندارم ، منتها توهین به نیما را جایز نمی دانستم واقعاً کار زشتی بود ... »

کریم کشاورز در پاسخ به این پرسش که عقیدهٔ هدایت دربارهٔ نیما چه بود ؟ ، میگوید :

« هدایت به نیما نظر خوبی داشت . اتفاقاً روابط من با هدایت پس از این واقعه خیلی محکم تر شد ، برای آنکه هدایت می دانست من شعر نو را دوست ندارم و انتظار نداشت من چنین کاری کنم و جلو آن شاعر فحّاش را بگیرم . »

اما آنچه در این باره شگفتی آور است ، نوشتهٔ پژوهشگری کم مانند است که در غالب نوشته های خود برای هر نکته ای ولو کوچک و پیش پا افتاده ، خواننده را به چند مرجع فرنگی و ایرانی و تازی رجوع میداد و سالهای آزگار از جملهٔ نویسندگان مجلهٔ یغما بود ولی در باب حمیدی و مسألهٔ شعرخوانی او در کنگرهٔ نویسندگان به شیوه ای سخن گفته است که نشان میدهد در پی کشف حقیقت ماجرا نبوده است و آنچه را بیان کرده که شنیده بوده است . وی می نویسد ( از گذشتهٔ ادبی ، ص۵۴۷ ) : « [حمیدی] نیما را به شدّت طرد و تحقیر کرد و حتی در یک مجلس ادبی رسمی که در آن ایّام به نام نخستین کنگرهٔ نویسندگان تشکیل شد ، در حضور جمع مستمع و در محضر ملک الشعرای بهار وزیر فرهنگ ، « قطعه ای تند ، هجوآمیز و از مقولهٔ هجوهای ناپسند شاعرانهٔ کلاسیک » در خطاب به او خواند که مایهٔ اشمئزاز اهل مجلس و اعتراض رئیس کنگره گشت و به حیثیت نیما لطمه ای وارد نیاورد ، و خود او به شدّت مورد طعن و وهن گردید . ... »

پایان

برگرفته از کتاب : پژوهشهای ایرانشناسی ، به کوشش ایرج افشار و با همکاری کریم اصفهانیان ، جلد ۱۸ ، ص ۵۶۰

موجوده در آرشیو روزگار نو

به یاد کریم کشاورز ۲

2009-11-10T01:17:00.000-08:00

فهرست آثار

ترجمه های تاریخی :

۱ - نهضت سربداران خراسان ، پطروشفسکی

۲ - کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول ، پطروشفسکی

۳ - تاریخ ماد ، میخائیل میخائیلوویچ دیاکنوف

۴ - تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن ۱۸ ، ن . پیگولوسکایا

۵ - آبیاری در ترکستان

۶ - اسلام در ایران ، پطروشفسکی

۷ - ترکستان نامه ، و . و . بارتولد

۸ - مقدمهٔ فقه اللغة ایرانی

۹ - گزیدهٔ مقالات بارتولد

۱۰ - افسانه های کردی

۱۱ - خاطرات دوگل

۱۲ - تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز ، گرانتوسکی ، تهران ۱۳۴۵

۱۳ - تاریخ اشکانیان ، میخایل میخائیلوویچ دیاکنوف

۱۴ - درست و نادرست در اسلام شناسی ، پطروشفسکی

ترجمه های ادبی :

۱ - قهرمان دوران ، لرمانتف

۲ - دوران کودکی ، ماکسیم گورکی

۳ - دشمنان

۴ - دوبروسکی، الکساندر پوشکین

۵ - روستاییان ، لرمانتف

۶ - عشق بی پیرایه ، وانذا واسیلوسکایا

۷ - زارع شیکاگو ، مارک تواین

۸ - لبخند بخت ، گی دو موپاسان

تألیفات :

۱ - هزار سال نثر پارسی

۲ - حسن صباح ، برای نوجوانان

۳ - گیلان ، برای نوجوانان

۴ - یادداشتهای سفر حسنک یزدی به گیلان ، برای نوجوانان

۵ - خاطرات تبعید به جزیرهٔ خارک

۶ - فی مدة المعلومه ، مجموعهٔ داستانها و نوشته های پراکنده

مقالات :

۱ - ترجمه های روسی ادبیات فارسی ، نوشتهٔ یولدریف ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، پیام نو ، سال ۱ ، ش۱۱

۲ - آیندهٔ موسیقی ایران ، نوشتهٔ کوزنتف ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، پیام نو ، سال ۱ ، ش ۱۰

۳ - بزک زنگوله پا ، پیام نو ، سال ۲ ، ش ۳

۴ - رفتم به باغ کاکا ، پیام نو ، سال ۱ ، ش ۱۱

۵ - قصهٔ روباه و کلاغ ، پیام نو ، سال ۱ ، ش ۷

۶ - لالائی یزدی ، پیام نو ، سال ۲ ، ش ۵

۷ - سه طرح ایرانی ، نوشتهٔ آ . ك . کوزنتوف ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، پیام نو ، سال ۱ ، ش ۹ ، ش ۱۰

۸ - زین الدین واصفی ، نوشتهٔ آ . ن . بولدریف ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، پیام نو ، سال ۲ ، ش ۴

۹ - مآخذ کتابشناسی نسخ خطی فارسی ، نوشتهٔ ا . ف . آ کیموشکین ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، نشریهٔ کتابخانهٔ مرکزی ، شمارهٔ ۳

۱۰ - چاپ جدید تألیفات و آثار بارتولد ، راهنمای کتاب ، سال ۹ ، ش ۱

۱۱ - یازده کتاب تازه در ایرانشناسی و شرقشناسی ، راهنمای کتاب ، سال ۹ ، ش ۱۱

۱۲ - گنجینهٔ شرقشناسی بزرگترین کتابخانه های اتحاد جماهیر شوروی ، راهنمای کتاب ، سال ۷

۱۳ - تاریخ مختصر ایران ، [ از م . م . دیاکنف ] ، راهنمای کتاب ، سال ۵

۱۴ - کتاب شهرهای ایران در اوایل قرون وسطی ، راهنمای کتاب ، سال ۸

۱۵ - کشاورزی و روابط ارضی در ایران در قرنهای سیزدهم و چهاردهم میلادی ، راهنمای کتاب ، سال ۶

۱۶ - نشر متون صوفیانه مفیدست یا مضرّ ؟ ، راهنمای کتاب ، سال ۹

۱۷ - بازپسین خوارزمشاه و اسماعیلیان الموت ، نوشتهٔ ل . و . استرویوا ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، راهنمای کتاب ، سال ۶

۱۸ - نهضت سربداران در خراسان ، نوشتهٔ پطروشفسکی ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، فرهنگ ایران زمین ، ش ۱۰

۱۹ - مضارع و ماضی ملموس ، راهنمای کتاب ، سال ۵

۲۰ - خوانه های تئاتر در گیلان ، رودکی ، ش ۳۲

۲۱ - نشان شیر و خورشید ، کتاب جمعه ، ش ۵

۲۲ - ترکستان نامه ، نوشتهٔ و . و . بارتولد ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، راهنمای کتاب، سال ۱۹

۲۳ - ترکستان نامه ، نوشتهٔ و. و. بارتولد ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، سخن ، سال ۲۳ ، ش ۳

۲۴ - نقد کتاب تاریخ ایران از دوران باستان ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، حسن شایگان ، نگین ، ش ۸۴

۲۵ - نقد کتاب حسن صباح ، به قلم کریم کشاورز ، حسن شایگان ، راهنمای کتاب ، سال ۱۵

۲۶ - نقد کتاب درست و نادرست در ایران ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، حمید عنایت ، نگین ، ش ۹۰

۲۷ - نقد کتاب اسلام در ایران ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، علینقی منزوی ، کاوه ، سال ۱۶ ، ش ۵و۶

۲۸ - نقد کتاب نهضت سربداران ، ترجمهٔ کریم کشاورز ، محمود ، نیکویه ، نگین ، ش ۸۶

گردآوردی : روزگار نو

با مراجعه به فهرست مقالات فارسی ، ایرج افشار

فهرست کتب چاپی ، خانبابا مشار

به یاد کریم کشاورز ۱

2009-11-10T01:16:00.001-08:00

مقدمه:

۱۸ آبان ماه ۲۵ سال درگذشت کریم کشاورز مترجم و محقق برجسته است که لازم دیدیم ویژه نامه ای را به یادش ترتیب داده و به معرفی آثار و عقاید او بپردازیم ، کریم کشاورز از آن دسته ادیبان است که تقریباً نام و یادش از اذهان پاک شده ( فارغ از آن عده از ادب دوستان که او را می شناسند و تعدادشان بسیار ناچیز است ) و خدمات ارزنده ای در راه اعتلای فرهنگ و ادب ایران نموده که حاصلش چندین و چند کتاب و مقاله است که از لحاظ مطالعات ایرانشناسی بسیار حائز اهمیت است . از آثار مهم وی کتابی در پنج جلد به نام « هزار سال نثر پارسی » است، که از خدمات ارزندهٔ اوست ، که در قسمتی از این ویژه نامه به این اثر ارزشمند نیز خواهیم پرداخت . حیف و صد حیف که نام و یادش از میان برود و چونان دیگر بزرگان در چرخدنده های مخرّب بی فرهنگی نسل جدید یادش خرد و نابود گردد . روزگار نو

۱ - زندگینامه

کریم کشاورز به سال ۱۲۷۹ در رشت به دنیا آمد . تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش در مدرسهٔ کشاورزی و سپس در مدرسهٔ آلیانس فرانسه در تهران به پایان برد . وی در نوجوانی برای روزنامه ها و مجلات رشت مقاله می نوشت . کشاورز مدتی با کنسول گری روس در رشت همکاری داشت و زبان روسی را همان جا آموخت . او علاوه بر زبانهای ترکی ، روسی و فرانسه با زبانهای انگلیسی و عربی نیز آشنا بود . وی مدتی معلم زبان فارسی در مدرسهٔ مبلغین آمریکائی رشت بود . وی پس از چندی به تهران آمد و در کنگرهٔ نویسندگان سمت منشی داشت و در همان جا با دهخدا و بهار و نیما آشنا شد . او بیش از هفتاد سال از عمرش را به تألیف و ترجمه گذراند و کتابهای زیادی از زبانهای روسی و فرانسه به فارسی ترجمه کرد ، عاقبت در تهران از دنیا رفت .

برگرفته از کتاب اثرآفرینان ، جلد ۵ ، ص۴۱

۲ ـ درگذشت کریم کشاورز

به قلم ایرج افشار

هجدهم آبان ماه ۱۳۶۵ کریم کشاورز ( متولد ۱۲۷۹ در رشت ) درگذشت . مترجمی از دست رفت که به عرضه کردن کارهای اساسی می پرداخت . ایران مترجم روسی زیاد ندارد . مخصوصاً برای ترجمه کردن آثار و نوشته های رشتهٔ ایرانشناسی ، بدون دقت مخصوص و داشتن اطلاعات وسیع و حوصلهٔ مراجعهٔ به کتابخانه ها و نیز توانائی در دو زبان مترجم نمی تواند چنان نوشته های عمیق و اساسی را به خوبی و درستی و آراستگی در دسترس علاقه مندان بگذارد . کریم کشاورز این همه را جمع داشت - بارها شاهد بوده ام که برای یافتن ضبط درست یک نام جغرافیایی ساعتها در گوشهٔ کتابخانه به تجسس می پرداخت و از این و آن می پرسید تا بر آنچه نمی داند دست یابد .

کریم کشاورز زندگی ادبی خود را با ترجمه کردن زمان و داستان آغاز کرد . زبان فرانسه هم می دانست و بعضی از داستانها و رمانها را از آن زبان به فارسی برگردانید . او در قصه نویسی ، خاطره نویسی و گردآوردی قصه های محلی (یزدی) هم مهارت و ذوق خود را به خوبی عرضه کرد . کتابی هم به نام « یادبودها » دارد که چاپ نشده است و فقط یکی از « یادبود » ها را به مجلهٔ آینده داد که چند سال پیش به چاپ رسید .

چنانکه گفتیم خدمت بزرگ ، اساسی و ماندگار کریم کشاورز ترجمهٔ کتابهای ایرانشناسی از زبان روسی است و « تاریخ ماد »، «اسلام در ایران » ، « ترکستان نامه » ، « اصلاحات ارضی در عهد مغول » و چند کتاب دیگر یادگارهای ارزندهٔ اوست .

کریم کشاورز فرزند وکیل التجار یزدی ( مقیم رشت ) بود و چون سالهای چند هم به اجبار تبعید وار در یزد اقامت داشته زبان و گفتار و آداب یزدیان را خوب می شناخت و به همین ملاحظه مقداری از قصه ها ، متلها و آداب آنجا را گرد آورد و به چاپ رسانید . چند داستان و سرگذشت هم دربارهٔ شهر پدری خود نوشت . همه لطیف و پر از دقایق مربوط به محل .

برگرفته از مجلهٔ آینده ، سال دوازدهم ، آذر و دی ۱۳۶۵ ، ص۵۱۸ و ۵۱۹

ویژه نامهٔ سید حسن تقی زاده بخش پایانی

2009-11-10T00:28:00.000-08:00

عکسهایی از سید حسن تقی زاده

ظاهراً نخستین عکس موجود از تقی زاده

تقی زاده و عده ای از نمایندگان دورهٔ اول مجلس شورای ملی

از راست : محمد تقی مخبر الملک ( هدایت ) ، محمد مظاهر ، میرزا آقا فرشچی ، ابراهیم آقا تبریزی ، مرتضی قلی نائینی ، حسن وثوق ، رضا مهدوی ، صادق صادق ، حسنعلی کمال هدایت ، تقی زاده و حسن بانکی

ایرج افشار ، سید حسن تقی زاده ، احسان یار شاطر

ریچارد نیکسون ، سید حسن تقی زاده

سالهای اقامت در اروپا سید حسن تقی زاده

سید حسن تقی زاده و همسرش عطیه تقی زاده

دکتر محمود افشار ، حبیب یغمائی ، مجتبی مینوی ، تقی زاده ، عطیه تقی زاده

محمد جعفر بهبهانیان ، سید حسن تقی زاده ، ثریا اسفندیاری ، اسداله علم

تقی و اعضای هیئت اعزامی به سازمان ملل برای طرح دعوی تخلیه قوای شوروی از آذربایجان ۱۳۲۶

ردیف اول از راست : انتظام ، باقر کاظمی ، تقی زاده ، علی سهیلی ، عدل ، عباسعلی خلعتبری

تقی زاده در سفر حج

دیدار شاه و هیئت همراه وی با ملک سعود پادشاه عربستان ، ضیافتی در همان کشور

از راست : منوچهر اقبال ، تقی زاده ، ملک سعود پادشاه عربستان ، شاه

تقی زاده در مجلس سنا

ملاقات رجال سالخورده با شاه

از راست : شاه ، تقی زاده ، حکمت ، عيسي صديق ، علی اکبر سیاسی

سعید نفیسی ، تقی زاده

سالهای اقامت در اروپا

تقی زاده و حسینقلی نواب

شاه و فرح در دیدار از دانشگاه تهران

از راست : محمد جعفر بهبهانی ، اسداله علم ، تقی زاده ، شاه و فرح پهلوی

ویژه نامهٔ سید حسن تقی زاده ۱۷

2009-11-10T00:24:00.000-08:00

منشأ قدیم و مأخذ اصلی شاهنامهٔ فردوسی ( بخش آخر )

شاهنامه های فارسی

به قلم سید حسن تقی زاده

شاهنامهٔ ابوعلی بلخی

اسم این شاهنامه و مؤلف آن فعلاً فقط از یک مأخذ برای ما معلوم است و آن کتاب

» الآثار الباقیه « تألیف ابوریحان بیرونی است . در این کتاب پس از آنکه خود بیرونی در خصوص کیومرث شرحی به روایت از » ابوالحسن آذرخور مهندس « ذکر می کند گوید : » ولی ابوعلی محمد بن احمد بلخی شاعر در شاهنامه این حکایت را در ابتدای انسان بطور دیگری غیر از آنچه ذکر کردیم آورده پس از آنکه ادّعا کرده که اخبار آنرا از روی کتاب سِیَر الملوک عبدالله بن مقفع و مال محّمد بن جهم برمکی و مال هشام بن القاسم و مال بهرام بن مردانشاه موبَد شهر شاپور مقابله کرده .... « پس از آن بیرونی شرح خلقت کیومرث و گزارش او را از همان شاهنامه نقل کرده که در آخر آن حکایت در باب اولاد » میشی و میشیانه « رجوع میدهد به کتاب اوستا . (۱)

بارون روزِن را عقیده چنانست که این شاهنامه ممکن است همان شاهنامهٔ معروف ابومنصور بن عبدالرزاق باشد و این فقره اگر چه دلیلی قطعی بر آن نداریم به نظر نگارنده هم بعید نمی آید . اگر چه در میان مؤلفین شاهنامهٔ علی الاطلاق یعنی ابومنصوری که اسامیشان در دیباچهٔ بایسنقری شاهنامه فردوسی ذکر شده اسمی از ابوعلی نیست و فقط اسامی چهار نفر ذکر شده لکن این دیباچه که در سنهٔ ۸۲۹ تألیف شده چنان قدیمی نیست و روایت آن حجت قاطع نمیتواند باشد و فردوسی خود مخصوصاً صریح گوید :

» ز هر کشوری موبدی سالخورد بیاورد کین نامه را گرد کرد « و پس از چند بیت گوید : » چو بشنید از ایشان سپهبد سخن یکی نامور نامه افکند بُن « و از این قرار ممکن است آن دانشمندان زردشتی که در طوس پیش ابومنصور برای اینکار جمع شده بودند اجتماع ایشان به جهت انشاء و تألیف کتاب فارسی نبوده بلکه برای ترجمهٔ شفاهی و کَتبی از پهلوی و مخصوصاً به جهت اینکه هرکدام قسمتی و یا نسخه ای از خداینامه داشته اند بوده باشد . پس اقلاً امکان دارد که موبدان زردشتی اصل کتب پهلوی را ترجمه و نقل کرده و روایات سینه به سینهٔ خودشان را شرح داده باشند و یک یا چند نفر فارسی نویس عربی دان به حکم حاکم مزبور به تألیف و تدوین همهٔ این داستانها به فارسی اسلمای مباشرت کرده و آنرا با مآخذ عربی و سیر المولکها نیز تطبیق کرده باشند و الله اعلم .

مؤید این حدس مذکور در فوق آن است که بیرونی از شاهنامهٔ ابوعلی بلخی به لفظ مطلق » فی الشاهنامه « حرف میزند نه » فی شاهنامجه « یا » فی الّشاهنامه التّی الفها ... « و چون در همان کتاب بیرونی دو مرتبهٔ دیگر در مواقع مختلفه لفظ » الّشاهنامه « به طور اطلاق آمده و مقصود در هر دو جا شاهنامهٔ ابومنصوری بوده لهذا میشود تصور کرد که اگر در این مورد مقصود غیر آن شاهنامه میبود به لفظ مطلق ذکر نمیکرد . این فقره هم که مطالب منقول از شاهنامهٔ ابوعلی بلخی در شاهنامهٔ فردوسی که نظم شاهنامهٔ ابومنصوری است دیده نمی شود اگر چه ظاهراً منافی این حدس است ولی آنقدرها دلیل قاطع نیست زیرا که فردوسی مخصوصاً این مطالب را و کلیهٔ قسمت راجع به خلقت و غیره را که منافی ذوق مسلمین بود در منظومهٔ خود نیاورده چنانکه ابن المقفع و محمد بن الجهم نیز خیلی از این قبیل مطالب را در ترجمهٔ خودشان از خداینامه حذف کرده بودند .

شاهنامهٔ مذکور در کتاب ثعالبی

همین حدس در مادهٔ شاهنامه ای که ثعالبی از آن نقل میکند جاری است زیرا که مخصوصاً ثعالبی آن کتاب را به احتمال قوی در دست داشته و یکی از مآخذ وی در تألیف کتاب » غُرَرِ ملوک الفرس « و سِیَر هم بوده است . » زوتنبرگ « در دیباچهٔ فرانسوی خود به همین کتاب ثعالبی که به اهتمام وی به طبع رسیده است مندرجات آنرا به دقّت تمام با مندرجات شاهنامهٔ فردوسی ( که منظومهٔ همان شاهنامهٔ ابومنصوری است ) مطابقه کرده و عدهٔ زیادی از جمله ها و تعبیرات پیدا کرده که در کتاب ثعالبی و شاهنامه هر دو عیناً مثل هم است و آنها را در دیباچهٔ مزبور درج و مطابقه نموده . همچنین در ترتیب وقایع و تواریخ مشابهت زیادی فیمابین این دو کتاب موجود است که نظر را میزند و قرینهٔ این میشود که مأخذ هر دو کتاب در آن مطالب یکی بوده و آن شاهنامهٔ ابومنصوری تواند شد . از سر تا پای کتاب ثعالبی دلایل این مدّعا دیده میشود (۲). » زوتنبرگ « از طرف دیگر محل اختلاف دو کتاب را هم همه جا جمع کرده و مطالبی ذکر کرده که در آنها دو کتاب در روایت مختلف میشوند . لکن اختلاف دو کتاب در بعضی جاها به هیچ وجه باعث شکّی در ادّعای سابق ما نمیشود چه مقصود ما آن نبود که کتاب ثعالبی عین ترجمهٔ شاهنامهٔ منثور بوده بلکه این کتاب چندین مأخذ داشته از قبیل کتاب ابن خرداذبه و تاریخ طبری و غیره که از آن جمله یکی هم شاهنامه بوده .

ذکری که ثعالبی از شاهنامه میکند از این قرار است : اولاً در موقع وقایع گشتاسپ و داستان ارجاسپ چنین گوید : » پس در زمان او [ یعنی در زمان گشتاسپ ] کسی فرمانروا بود که ارباب تواریخ و ناقلان اخبار در نام وی اختلاف کرده اند . طبری گفته که او خزراسف بود و ابن خرداذبه گفته هزار اسف و صاحب کتاب شاه نامه گفته ارجاسب و این مشهورتر است « . در جای دیگر در مورد سلاطین اشکانی چنین گوید : » و چنانکه در انساب آنان اختلاف واقع شده در اسامیشان و تقدّم و تأخرشان و مدّت سلطنتشان نیز اختلاف است . طبری در یکی از روایتهای خود ذکر کرده که اولین کسی که از آنان سلطنت یافت اشک بن اشکان بوده و مدت سلطنتش بیست و یک سال بوده و در این روایت صاحب کتاب شاه نامه با او موافقت کرده ولی در مدت سلطنت وی اختلاف نموده و گفته که ده سال بوده . بعد از آن طبری در روایت دیگری ذکر کرده که نخستین آنان اقفور شاه بوده و شصت و دو سال سلطنت کرده و ابن خرداذبه در این روایت با او موافق است و در حکایت مبلغی نیز افزوده .... « .

این شاهنامه که ثعالبی از آن ذکر کرده شاهنامهٔ فردوسی نیست زیرا که اولاً ما قراینی در دست داریم که منظومهٔ فردوسی در عصر ثعالبی و بیرونی و حتی مدتها بعد از آن (۳) هنوز انتشار کامل نیافته بود و همه جا شاهنامهٔ منثور قدیمی معروف محل رجوع بوده و حتی مقصود از شاهنامه ای که سلطان محمود غزنوی ( که شاهنامهٔ فردوسی به نام خود اوست ) در موقع گرفتار ساختن مجد الدولهٔ دیلمی و فتح ری در سنهٔ ۴۲۰ با وی از آن حرف زد (۴) نیز به احتمال قوی باز شاهنامهٔ منثور ابومنصوری بوده است . ثانیاً ثعالبی به منظوم بودن شاهنامه هیچ اشاره نمیکند و ثالثاً سلطنت اشکانیان که ثعالبی از شاهنامه نقل میکند اصلاً در شاهنامه نیست .

ولی با همهٔ این قراین دالّه بر اینکه مقصود از شاهنامهٔ مذکور در کتاب ثعالبی همان شاهنامهٔ ابومنصوری است یک اشکال بزرگ باقیست که فعلاً قابل حلّ نیست و آن این است که اسم و مدت سلطنت اولین پادشاه اشکانی که ثعالبی از کتاب شاهنامه نقل میکند نه با اسم و نه با مدت سلطنت اولین پادشاه از سلسلهٔ مزبور که بیرونی در الآثا الباقیه در جدول اشکانیان منقول از شاهنامهٔ ابومنصوری آورده مطابقت ندارد زیرا در آنجا اسم اولین پادشاه اشک بن اشک و مدت سلطنت ۲۵ سال است . اگر این اشکال را ناشی از اختلاف نسخه های یک کتاب نتوانیم فرض کنیم آنوقت باید بگوئیم که ثعالبی هم مانند معاصر خود بیرونی کتاب شاهنامهٔ ابوعلی بلخی را در دست داشته و از آن نقل کرده یا اصلاً یک شاهنامهٔ دیگری فارسی در میان بوده که غیر از هر دو ( و یا هر سه ) شاهنامه های سابق الذکر است . در این صورت آخری ، ما فعلاً خبر از چهار شاهنامهٔ فارسی پیش از دقیقی و فردوسی داریم که بعدها معلومات جدیده باید روشن کند که آیا بعضی از اینها عین دیگری بوده یا واقعاً چهار شاهنامهٔ مختلف در میان بوده است ( یعنی در دست بلعمی و بیرونی و ثعالبی ) .

شاهنامهٔ ابو منصوری

اما معروفترین و مهمترین شاهنامه های فارسی یا شاهنامهٔ علی الاطلاق همانا شاهنامهٔ بزرگی بوده که در نیمهٔ اول قرن چهارم در شهر طوس از بلاد خراسان به حکم و در تحت نظارت فرمانروای آن خطه » ابومنصور محمد بن عبد الرزاق بن عبدالله بن فرّخ طوسی « و برای او تألیف شده و در اندک زمان اشتهار یافته بود و دقیقی و بعد فردوسی به نظم آن کمر همت بستند . در باب این شاهنامه که به موضوع ما مستقیماً ارتباط دارد قدری مشروحتر سخن خواهیم راند . از تاریخ تألیف و احوال بانی این کتاب خیلی کم معلومات در دست است و ما از این شاهنامه فقط از دو مأخذ اطلاع داریم ، یکی دیباچه های شاهنامهٔ فردوسی است که به اسم دیباچهٔ قدیم و دیباچهٔ بایسنقری معروفند و دیگری کتاب الآثا الباقیه بیرونی است . در کتاب بیرونی در دو جا ذکر این شاهنامه شده یکی در مورد نسب اسکندر و نسب سازی ایرانیان برای او که وی را از نسل دارا پادشاه ایران فرض میکنند و بیرونی در ردّ و ابطال اینگونه نسب سازیها متعصبانه دامنهٔ سخن را دورتر برده و گوید بلی دشمنان در طعن به انساب و عیبجوئی بعِرض و ناموس اصرار و حرصی دارند چنانکه هواخواهان و طرفگیران در نیکو ساختن بدها و جلوگیری از عیب و خلل و نسبت به خوبی اصرار دارند » و اغلب این اصرارها آنها را وادار میکند که احاد یثی جعل کنند که باعث ستایش شود و یا نَسَبی بسازند که به دودمانهای شریف برساند چنانکه برای پسر عبدالرزاق طوسی در شاهنامه نسبنامه ای جعل کرده اند که نسب او را به منوچهر میرساند «. مورد دوم در ضمن ثبت جدول اسامی و مدت سلطنت ملوک اشکانی است که بیرونی اقوال مختلفه را در آن باب ذکر نموده و پنج جدول مختلف درج کرده ( ۵ ) . بعد از ذکر چهار جدول مختلف بیرونی گوید: » و تواریخ این قسم دوم را در کتاب شاهنامه که برای ابومنصور عبدالرزاق پرداخته شده پیدا کردیم به قراری که در این جدول ثبت نمودیم ... « و پشت سر این جمله جدول مذکور را به نقل از شاهنامهٔ مزبور درج میکند .

هر دو دیباچهٔ شاهنامهٔ فردوسی که ما از آنها جداگانه حرف خواهیم زد نیز صریحاً ذکر کرده اند که اصل شاهنامهٔ فردوسی همان شاهنامهٔ منثوری است که به حکم ابومنصور عبدالرزاق و به اهتمام و مباشرت کدخدای او یا وکیل امورات پدرش ابومنصور بن احمد ( یا محمد ) بن عبدالله بن جعفر بن فرخ زاد (یا سعود بن منصور ) مَعمَری و به دستیاری چهار نفر یا بیشتر دانشمندان و ارباب خبر و سِیَر ایرانی و ظاهراً زردشتی ( و شاید موبدان ) تألیف و پرداخته شده . در مقدمهٔ قدیم شاهنامه ( که به احتمال قوی قسمتی از آن از عین متن اصلی شاهنامهٔ ابومنصوری است که در این مقدمه داخل شده ) نسب مجعول ابومنصور بن عبدالرزاق که بیرونی از آن حرف میزند عیناً تا منوچهر و بالاتر از آن تا کیومرث درج است (۶) و همچنین نسب ابومنصور مَعمَری تا » کنارنگ پسر سرهنگ پرویز (۷) « .

اسم این ابومنصور به ظنّ قوی محمد است یعنی از جملهٔ اولاد عبدالرزاق طوسی که محمد و رافع و احمد بوده اند آنکه بانی کتاب شاهنامه و مکنّی به ابومنصور بود همان محمد بوده که والی طوس بود زیرا که وی ظاهراً بزرگترین و به هر حال در منصب و مقام عالیترین برادران بوده ، مشارالیه ظاهراً از اوایل قرن چهارم در طوس مقام مهمی داشته و حتی محتمل است پدرش نیز از اعیان و امرای طوس بوده و پیش از سنهٔ ۳۳۴ از طرف ابوعلی احمد بن محمد بن مظفر بن محتاج چغانی ( که از سنهٔ ۳۲۷ به این طرف از طرف سلاطین سامانی والی و سپهسالار خراسان بود . ) عامل طوس بود . و اگر چه اولین بار که در کتب تاریخ ذکری از وی به نظر رسیده در سنهٔ ۳۳۵ است که به واسطهٔ یاغی شدن ابو علی چغانی به امیر نوح بن نصر سامانی وی نیز داخل در فتنهٔ خراسان که از آنجا برخاست میشود ولی شکّی نیست که مدتی پیش از آن تاریخ در کار و دارای مقامی بوده است چه اولاً ابن الأثیر در آغاز کار او صریح گوید که وی ابتدا از طرف ابو علی چغانی حاکم طوس و مضافات آن بوده و ثانیاً به قول ثعالبی در یتیمة الدهر ابو علی دامغانی وزیر امیر نوح بن سامانی ( ۳۶۶ - ۳۸۷ ) که در سنهٔ ۳۷۷ به منصب وزارت رسید و اندکی بعد ( ظاهراً در سنهٔ ۳۷۸ ) معزول شد در جوانی پیش محمد بن عبدالرزاق و از منشیان او بوده بعد در دربار بخارا مستقر شد و بلا انقطاع در خدمت و متصدّی مشاغل دولتی سامانیان بوده بطوریکه دربارهٔ طول مدّت خدمت او شعرها گفتند مبنی بر اینکه عزل برای مأمورین دولت مانند حیض است برای زنها و چنانکه زن بعد از پنجاه سالگی دیگر یائسه میشود ابو علی دامغانی نیز از عزل آسوده شده و چون مشارالیه در حدود سنهٔ ۳۸۲ از رتبهٔ وزارت معزول (۸) شد ، لهذا باید اقلاً از سنهٔ ۳۳۲ به این طرف و بلکه بیشتر از آن در دربار سامانیان مشغول خدمت بوده و مدّتی پیش از آن منشی محمد بن عبد الرزاق بوده باشد .

اما تاریخ تألیف این شاهنامه در نسخه های مختلفهٔ دیباچهٔ قدیم و دیباچهٔ بایسنقری با اختلاف ذکر شده : سنهٔ ۳۰۶ و ۳۳۶ و ۳۴۶ و ۳۶۰ ، تاریخ اولی و آخری جزء احتمالات است ، چه اولی هم از زمان حکومت و امارت ابومنصور جلوتر است و هم ظهور اینگونه تألیفات فارسی در آن زمان بعید است خصوصاً که تألیف شاهنامه را در مقدمهٔ قدیم شاهنامه بعد از ترجمهٔ کلیله و دمنه به امر امیر نصر بن احمد سامانی میگذارد . (۹)

در سنهٔ ۳۶۰ هم به اغلب احتمال ابومنصور درگذشته بوده یا اقلاً تسلّط و اقتداری نداشته و خراسان در زیر حکم ابوالحسن سیمجور بود . سنهٔ ۳۳۶ را نیز باید ردّ کنیم چه در همان سال ابو منصور یاغی و در جنگ بالاخره فراری بود ، پس نزدیکترین احتمالات به عقل همانا سنهٔ ۳۴۶ است که در نسخهٔ قدیم شاهنامهٔ لیدن که دیباچهٔ قدیم را دارد همین تاریخ به کلمات ( نه به ارقام ) ذکر شده .

بانی این شاهنامه ابو منصور محمد بن عبدالرزاق طوسی و مباشر جمع و تألیف آن پیشکار پدر وی ابو منصور مَعمَری یا سعود بن منصور مَعمَری و مؤلفین مستقیم آن چند نفر زردشتی عالم و پهلوی دان از موبدان و دهقانان بودند که اسامی چهارنفر آنها باز در مقدمهٔ شاهنامه ذکر شده اولی ساح یا سیاح (؟) پسر خراسان از هرات ، دوم یَزدانداذ پسر شاپور از سیستان ، سوم ماهوی خورشیذ پسر بهرام از شهر شاپور (۱۰) (در فارس ) ، چهارم شاذان پسر بُرزین از طوس .

اسم این مؤلف اخیر صریحاً در شاهنامهٔ فردوسی آمده و آن در باب داستان آوردن کتاب کلیله و دمنه از هند به ایران است که مأخذ روایت در آن باب همین شاذان است. (۱۱)

ماهوی را هم » نولدکه « حدس زده که شاید همان شاهوی پیر است که در شاهنامه مأخذ روایت آوردن شطرنج است (۱۲) و یکی از دو لفظ ماهوی و شاهوی تصحیف دیگری است . شاید یکی از مؤلفین یا مآخذ روایت شاهنامهٔ منثور هم آزاد سرو نامی بوده که به قول فردوسی در مرو در پیش احمد بن سهل بوده و نسخهٔ خداینامه را داشته و به اخبار ایران قدیم احاطه داشته و نسب خود را به سام نریمان میرسانیده و ظاهراً در سنّ پیری مأخذ روایت داستان مرگ رستم در شاهنامهٔ منثور شده . احمد بن سهل بن هاشم بن الولید بن جبلة ( یا حمله ) بن کامگار از سرداران بزرگ سامانیان بوده و از سنهٔ ۲۶۹ تا سنهٔ ۳۰۷ اسم او و برادرهای او به سمت سرداری و مرزبانی مرو در تواریخ دیده میشود و در سنهٔ ۳۰۷ در بخارا در حبس وفات یافت و قطعاً مقصود فردوسی از احمد بن سهل همین شخص است . (۱۳) اگر چه یک بیت دیگر فردوسی که در همان موقع روایت از آزاد سرو میآید بر حسب ظاهر منافی این فقره است زیرا در آنجا لفظ » سهل ماهان بمرو « موهم این است که مقصود وی از احمد بن سهل بن ماهان است در صورتیکه سردار معروف مزبور احمد بن سهل بن هاشم بوده ولی وقتیکه دقّت در مضمون بیت بشود واضح خواهد شد که ابداً این بیت ربطی به احمد بن سهل ندارد . ماهان ظاهراً یکی از محلّات یا قسمتهای معروف شهر مرو بوده که به بنی ماهان نسبت داده میشده و عبارت نسخهٔ قدیم شاهنامهٔ لیدن چنین است » چراغ صف صدر ماهان به مرو « که معنی واضح میشود . (۱۴)

با وجود قراین و بلکه دلایل واضحه بر اینکه » نامهٔ خسروان « و » دفتر « یا شاهنامه ای که مأخذ فردوسی بوده و آنرا به رشتهٔ نظم کشیده ، همان شاهنامهٔ ابومنصوری بوده ، باز یک اشکال مهمّی در مسئله باقی است و آن عدم توافق بین جدول سلاطین اشکانی است که بیرونی به نقل از شاهنامهٔ » معمول لأبی منصور بن عبدالرزاق « در کتاب » الآثار الباقیه « درج کرده و آنچه در شاهنامهٔ فردوسی آمده که نه در اسامی و نه در عدد سلاطین مَطابقت دارد . علاوه بر این در جدول شاهنامهٔ فردوسی هیچ چیز از اسامی ۹ نفر از سلاطین اشکانی ذکر نشده و فقط مدّت سلطنت همهٔ آنها را ۲۰۰ سال ذکر کرده و مختصر اشاره ای بدانها از قول و روایت دهقان شهر چاچ (۱۵) کرده و گذشته و در ختم کلام چنین گفته :

چو کوتاه شد شاخ و هم بیخشان

نگوید جهاندیده تاریخشان

از ایشان بجز نام نشنیده ام

نه در نامهٔ خسروان دیده ام

در صورتیکه در شاهنامهٔ ابومنصوری ( از قرار نقل بیرونی ) اسامی یازده نفر از سلاطین اشکانی به ترتیب و با ذکر مذّت سلطنت هر کدام از آنها آمده و مجموع مدت سلطنت همهٔ آنها ۲۶۶ سال ذکر شده و هم خود اسامی و هم تقدیم و تأخیر آنها به کلّی با روایت فردوسی مخالف است . پس اگر مدت سلطنت هر پادشاهی به تفصیل در شاهنامهٔ اصلی بوده چگونه فردوسی که آنرا به نظم درآورده و یا اقلاً آن کتاب مأخذ اساسی او بوده میگوید » نه در نامهٔ خسروان دیده ام « ؟

در حل این اشکال چیزی که به خاطر میآید آن است که بگوئیم فردوسی در جزئیات تاریخ تحت اللفظ پیروی شاهنامهٔ منثور فارسی را نکرده و مأخذهای دیگری هم در دست داشته و مخصوصاً در مثل این مورد که روایات قدیمه به اعلا درجه با هم اختلاف دارند و حتّی توان گفت دو روایت مستقل نیست که با هم موافق باشد به هیچ وجه لازم ندیده روایت آن کتاب فارسی را پیروی کند و خواسته به اختصار از این باب تاریخ که در نظر او ایام تنزّل قدرت ایران بوده بگذرد و نیز مقصود او از نشنیدن چیزی از اشکانیان داستانها و وقایع تاریخی عهد آنها بوده که چیزی قابل داستان سرائی نبوده و نه مدّت سلطنت هر کدام از آنان در نظر وی و از حیث مناسبت به موضوع او مطلب جزئی بوده و در داستان بزرگ ایران اهمیتی نداشته . مخصوصاً جدول اشکانیان و عدد و اسامی و مدّت سلطنت آنها به قدری در مآخذ مختلفه مخالف و متباین با هم است که حتی اغلب کتبی که در سایر وقایع عادتاً یک مأخذ معینی داشته اند چون به این باب رسیده اند مأخذ خود را کنار گذاشته و خود در میان روایات اجتهاد کرده و یک روایت دیگری برداشته و ذکر کرده اند . نگارندهٔ این سطور از کتب متقدمین و مآخذ مختلفه ۱۷ روایت و جدول جداگانه و مستقل در فهرست سلاطین اشکانی جمع کرده ام و در مقام مقابلهٔ آنها با همدیگر دو جدول را عین همدیگر نیافتم .

در مقابل این شبههٔ ضعیف قرائن صریحهٔ دیگری بر عین همدیگر و یکی بودن شاهنامهٔ ابومنصوری و مأخذ فردوسی در دست داریم . علاوه بر اینکه نسب مجعولی که بیرونی ذکر از آن میکند که ابن عبدالرزاق در شاهنامه برای خود ساخته ( یعنی برای او افتعال کرده اند ) در مقدمهٔ قدیم شاهنامهٔ فردوسی نوشته شده و دارای قسمتی از عین متن اصلی دیباچهٔ شاهنامهٔ ابو منصوری است، عیناً با نسب نامهٔ ابومنصوری معمری درج است، اگر دقتی در مقدمهٔ خود فردوسی به شاهنامه کرده و در آن مروری به دقت بنمائیم تا اندازه ای این مطلب روشن تر میشود . چنانکه فردوسی گوید :

یکی نامه بُد از گَهِ باستان

فراوا ن بدو اندرون داستان

پراکنده در دست هر موبدی

از و بهره ای برده هر بخردی

که مقصود خداینامه است که از زمان قدیم مانده بوده ولی چنانکه از مآخذ دیگر نیز تأئید شده تمام آن پیدا نمیشده و فقط در دست هر موبدی قسمتی از آن باقی بوده و ابومنصور همت بر جمع همهٔ این اجزاء متفرقه و تکمیل کتاب گماشت و موبدانرا از اطراف و اکناف جمع آوری کرد چنانکه گفته :

یکی پهلوان بود دهقان نژاد

دلیر و بزرگ و خردمند و راد

که مقصود همان ابومنصور است که نسب خود را به منوچهر میرسانید و خود را از اولاد سلاطین ایران قلمداد میکرد و به واسطهٔ همان نسب جعلی که بر خود می بست به خیال جمع و احیای تواریخ ملوک ایران افتاده و در پی گرد آوردن و تحقیق آنها بود چنانکه گفته :

پژوهندهٔ روزگار نخست

گذشته سخنها همه باز جست

و به گرد آوردن او موبدانرا از هر نقطه در طوس مانند شاهوی و یزدانداد و غیره اشاره میکند به این بیت که گوید :

ز هر کشوری موبدی سالخورد

بیاورد کین نامه را گرد کرد

و پس از آنکه :

بگفتند پیشش یکایک مهان

سخنهای شاهان و گشت جهان

حکم به تألیف شاهنامه داد و :

چو بشنید از ایشان سپهبد سخن

یکی نامور نامه افکند بُن

از این دو بیت اخیر میشود استنباط کرد که اولاً شاید خود این موبدان شاهنامه را تألیف نکرده اند بلکه آنها نقل شفاهی از محفوظات و روایات سینه به سینهٔ خود یا ترجمه از پهلوی کرده و کسی دیگر یا کسان دیگر ( ابو منصوری مَعمری یا ابوعلی بلخی یا دیگری ) تألیف کرده و از کلمهٔ » سپهبد « میشود به طور قطع گفت که بانی شاهنامه همان محمد بن عبدالرزاق بود نه برادرش احمد ( چنانکه در بعضی نسخه ها آمده ) زیرا که فقط محمد بود که سپهبد و صاحب الجیش خراسان بوده و از کلمهٔ » مهان « توان حدس زد که علاوه بر موبدان بزرگان و دهاقین هم در جمع حکایات و روایات کمک کرده اند چنانکه فردوسی نیز همیشه از » دهقان « نقل میکند ( اگر مقصود دهقان دانشور مؤلف خداینامه نباشد ) و عبارت » سخنهای شاهان « را میشود اشاره به خطب و وصایا و اندرز و حکمت سلاطین دانست که علاوه بر داستان و تاریخ اینگونه مطالب هم جمع آوری شده بود و اینکه فردوسی گوید :

چو از دفتر این داستانها بسی

همی خواند خواننده بر هر کسی

قرینهٔ آن است که پیش از نظم دقیقی شاهنامه را که قریب به یقین در حدود سنهٔ ۳۷۷ تا سنهٔ ۳۷۰ وقوع یافته مدتها بوده که شاهنامهٔ منثور قدیم نقل مجالس و ورد محافل بوده و این فقره دلیل آن میشود که بر خلاف ادّعای بعضی نسخه ها آن شاهنامه در سنهٔ ۳۶۰ تألیف نشده نلکه خیلی پیش از آن تاریخ تألیف شده بود . لفظ » دفتر « نیز همه جا در شاهنامهٔ فردوسی اشاره به همان شاهنامهٔ منثور است .

پایان

برگرفته از مجلهٔ کاوه : شماره های ۱۱ و ۱۲ سال پنجم و شماره های ۱ و ۳ سال دوم ( دورهٔ جدید ) ، ۱۳۳۹ هجری قمری مطابق با ۱۹۲۱ میلادی

موجوده در آرشیو روزگار نو

توضیحات :

۱ - نولدکه ، گوید : که این قطعهٔ که بیرونی از ابو علی بلخی نقل میکند خیلی شبیه است به آنچه حمزهٔ اصفهانی در همین خصوص از کتاب اوستا نقل کرده و گفته که در خداینامه بوده و ابن المقفع از قلم انداخته و هم چنین با فصل ۳۴ از کتاب بونداهِشن مشابه است لکن روایت ابو علی مفصّل تر است و مأخوذ از حمزه هم نیست ، چه حمزه لقب کیومرث را » گل شاه « ثبت کرده و ابوعلی » گرشاه « آورده .

۲ - مثلاً کلمات و اسامی ایرانی را ثعالبی به املای فارسی مینویسد نه عربی . مانند هوشنگ که گوید : به فارسی اینطور نوشته میشود و در کتب عربی اوشهنج است . و چندین بار گوید که به فلان پادشاه شعاع سعادت الهیّه تایید یا همراه بود که به فارسی فرّ ایزدی گویند و در یکجا گوید :و کن یدعی بالفارسیة پهلوان جهان ای عمدةالدنیا . و همچنین گوید : مَلَک کیکاوس و یقال له بالعربیّة قابوس .

۳ - حتّی در تاریخ یمینی و کتاب تاریخ ابوالفضل بیهقی نیز که در اواسط قرن پنجم تألیف شده و قابوسنامه اسمی از آن پیش نمیآید .

۴ - سلطان محمود به مجد الدوله گفت آیا شاهنامه را که تاریخ ایران است و تاریخ طبری را که تاریخ مسلمین است نخوانده ای ؟ مجد الدوله گفت چرا . محمود گفت حال تو حال کسی نیست که آن کتب را خونده باشد .

۵ - این پنج جدول عبارت است از جدول خود بیرونی که مأخذش معلوم نیست و جدول حمزهٔ اصفهانی و جدول دیگر حمزه به نقل از نسخهٔ موبد و جدول منقول از کتاب تاریخ ابوالفرج ابراهیم بن احمد بن خلف زنجانی منجّم و جدول منقول از شاهنامه .

۶ - این خود نیز دلیلی است بر اقتباس مقدمهٔ قدیم از شاهنامهٔ ابومنصور

۷ - چون عنقریب عین مقدمهٔ قدیم شاهنامه یعنی قسمت مهم و قدیم آن در کاوه نشر میشود حاجت به تطویل در این باب و توضیح حقیقت اسم یا لقب کنارنگ و سایر اسامی نسب نامه نیست .

۸ - ابوعلی دامغانی در سنهٔ ۳۷۷ به رتبهٔ وزارت رسید و کمی بعد معزول شد و باز ظاهراً پس از چند ماهی وزیر شد و نیز ظاهراً تا سنهٔ ۳۸۲ و استیلای بغرا خان بر بخارا در این منصب باقی بوده و در آنوقت پس از ظهور نوح بن منصور سامانی از خفاگاه خود جای وی به ابو علی بلعمی داده شد .

۹ - علاوه بی این اگر شاهنامه در سنهٔ ۳۰۶ تألیف شده بود ، شاید خبر یا نقلی از آن در تاریخ طبری فارسی و سایر کتب قدیمه دیده میشد .

۱۰ - خیلی محتمل است که این بهرام همان بهرام بن مردانشاه موبد شهر شاپور باشد که ذکرش به تفصیل گذشت و مؤلف سیر الملوک معروف عربی بوده در این صورت پسر او ماهوی نیز عربی دان بوده و ممکن است از سیرالملوکهای عربی هم استفاده کرده باشد .

۱۱ - بیت فردوسی چنین است : نگه کن که شاذان برزین چه گفت بدانگه که بگشاد راز نهفت

۱۲ - شعر فردوسی چنین است : چنین گفت فرزانه شاهوی پیر ز شاهوی پیر این سخن یاد گیر

۱۳ - نه ابوزید بلخی که آن هم احمد بن سهل و اصلاً سیستانی بود و از رجال و ارکان درخانهٔ احمد بن سهل مرزبان مرو بوده و در سنهٔ ۳۴۰ وفات یافته . احمد بن سهل مرزوی در زمان عمرو بن لیث صفّاری یاغی شده ، مدتی به واسطهٔ یاغیگری خود در سیستان محبوس شده در زمان احمد بن اسمعیل سامانی نیز مأمور فتح سیستان شد و ممکن است همین آزاد سرو را از سیستان با خود به مرو آورده باشد .

۱۴ - ولی عجیب است که حتی بُنداری در ترجمهٔ عربی شاهنامه که در حدود سنهٔ ۶۲۰ ترجمه کرده نیز در این باب سهو کرده و به این عبارت ترجمه نموده : قال صاحب الکتاب کان عند احمد بن سهل بن ماهان رجل کبیر طاعن فی الّسّ یسمّی سروا ....

۱۵ - چاچ که معرّب آن شاش است شهری بوده در ترکستان که تاشکند کنونی در محل او یا قرب آن واقع است .

ویژه نامهٔ سید حسن تقی زاده ۱۶

2009-11-01T02:30:00.000-08:00

تقی زاده به روایت جمال زاده ( بخش آخر )

به قلم سید محمد علی جمال زاده

قضیه ای که در طول عمر مکرر بدان فکر کرده ام و تأثیر زیادی در تعیین سرنوشت من داشته است داستان زیر است :

روزی با تقی زاده از رشوه در ایران صحبت به میان آمد . گفتم من نمی فهمم چطور میتوان به یک آدم محترمی که دارای مقام رسمی معتبری است و مثلاً معاون وزارتخانه و از دودمان محترمی است ، رشوه داد .

فرمود : رشوه دادن و رشوه گرفتن خود علم مفصلی است و ابواب و فصول معینی دارد و همچنانکه تعلیمات مفصلی برای سلوک در طریق تصوف وجود دارد سلوک در طریق رشوه دادن و رشوه گرفتن هم اصول و قواعد و رسومی دارد که کلاس به کلاس در مدرسهٔ وسیعی که در سرتاسر مملکت ما شعبه دارد می آمورزند .

آنگاه حکایت کرد که تازه به طهران آمده بودم و در مجلس شورای ملی وکیل بودم و شهرتی به هم زده بودم . دوستانم اصرار داشتند شبی به میهمانی فلان تاجر بروم و من با خود شرط کرده بودم که هیچ میهمانی قبول نکنم . اما دست بردار نبودند و می گفتند این مرد مشروطه طلب خالص و خلّص است و چه کمکها که به مشروطه طلبان نرسانده است و از معتقدان پرو پا قرص تست و آرزویش این است که یک شب مهمان او باشم . از من انکار بود از آنها اصرار تا سپر پرداختم و پذیرفتم . منزل مجللی داشت و هر چه گرمتر و نرم تر از ما پذیرائی نمود . پس از شام گفتند که میزبان یک کلکسیون از بهترین قالی و قالیچه های ایرانی دارد و باید رفت و تماشا کرد . به راه افتادیم و ما را به اطاقهائی که با بهترین قالی و قالیچه های مفروش بود هدایت نمود و الحق تکه های طرفه ای داشت . آنگاه هر یک از حضار را مخاطب ساخته پرسید بگوئید ببینم در میان این قالی و قالیچه ها کدام یک را بیشتر می پسندید . میهمانها هر یک به نوبت فرش را نشان دادند تا نوبت به من رسید . گفتم من فرش شناس نیستم و به کلی ناشناس هستم و میترسم حرفی بزنم که موجب خندهٔ آقایان بگردد . بر اصرار افزود تا عاقبت قالیچه ای را که زمینهٔ آبی خوشرنگی داشت نشان دادم و گفتم این قالیچه به نظرم بسیار ممتاز آمده است . یک صدا گفتند که خوب تشخیص داده ام .

فردا صبح همان روز در منزلم بودم که خبر دادند نوکر میزبان دیشب شما آمده و این قالیچه را از جانب ارباب خود با سلام و دعای بسیار آورده و استدعا دارد که به رسم یادگار قبول نمایم . با اوقات تلخی پس فرستادم و گفتم ارباب کار خوبی نکرده است . طولی نکشید که خود ارباب با قالیچه وارد شد و معذرت خواهان گفت چون خودتان دیشب فرمودید از این قالیچه خوشتان آمده است خواستم این افتخار را داشته باشم که متاع بسیار ناقابلی از من در منزل آقا باشد . سخت تحاشی کردم و گفتم محال است قبول کنم و خواهش کردم هر چه زودتر بر دارد و تشریف ببرد ولی بر اصرار افزود و سرانجام گفت پس لطف فرموده از من بخرید . گفتم لازم ندارم . دست بردار نبود و قیمت را هم معین کرد و همینکه گفتم عایدات من محدود است و اجازه نمی دهد که چنی فرشی را بخرم گفت به اقساط ماهانه بپردازید و عاقبت پس از ختم معامله فرش در منزل من باقی ماند و فروشنده دست خالی مرا به خدا و فرش را به من سپرد و رفت .

وقتی دوستان فرش را دیدند بسیار از آن تعریف کردند و برای آنکه امر بر آنها مشتبه نشود گفتم به فلان قیمت خریده ام . تعجب کنان یک صدا گفتند مفت خریدی . این قالیچه لااقل پنج برابر این قیمت را دارد و تازه خبردار شدم که بدون آنکه خودم خبردار شده باشم رشوه گرفته ام . فوراً قالیچه را پس فرستادم و از همان روز فهمیدم که رشوه دادن چه فن پر پیچ و خمی است و اهل فن سلمان فارسی را رشوه گیر می کنند .

این را نیز نگفته نگذارم که این داستان تأثیر عمیقی در من که در آن تاریخ جوان ساده ای بیش نبودم بجا گذاشت و چون به خوبی میدانستم که دارای همت و گذشت تقی زاده نیستم از زندگانی در آن قبیل محیط و معاشرت با چنان مردمانی به وسوسه و هراس افتادم .

تقی زاده در هر سفر به ژنو ضمناً به دیدن طبیب معروف پرفسور بیکل میرفت و بیکل ایشان را معاینه میکرد و برای مدت درازی نسخه میداد . آخرین بار که تقی زاده از نزد بیکل برگشت به ما حکایت فرمود که بیکل به من گفت خوب است که سال آینده باز هم بیائید شما را معاینه کنم . تقی زاده میگفت به او گفتم شما به حکیم الملک هم همیشه می گفته اید که باز سال آینده بیا ترا ببینم و حکیم الملک به جوار رحمت الهی رفت . بیکل در جواب گفته بودند ، اشتباه می کنید . آخرین مرتبه که حکیم الملک را دیدم دیگر به ایشان نگفتم که سال آینده به دیدنم بیائید !

تقی زاده هم سال بعد نیامد که نزد بیکل برود و چند سالی پس از آن در طهران جان به جان آفرین تسلیم نمود . عاش سعیداً و مات سعیداً . نوشته اند وقتی حضرت ختمی مرتبت رسول خدا محمد بن عبدالله مرگ را نزدیک خود دید و پرسید آیا وظیفهٔ خود را درست و تمام انجام دادی . تقی زاده هم از اولاد و ذریت چنین پیغمبری بود و گمان میکنم در آخرین لحظات زندگانی چنین سئوالی از خود کرده بود میتوانست از روی راست و انصاف جواب بدهد که در نزد خدا و مخلوق شرمنده نیستم .

به روایت افلاکی زوجهٔ مولانا جلال الدین رومی به او گفته بوده است ای کاش مولانا چهارصد سال عمر کردی و مولانا در جواب فرموده بوده است » ما به عالم خاک پی اقامت نیامده ایم ، ما در زندان دنیا محبوسیم و امید که عنقریب به بزم حبیب برویم ، همین مولوی فرموده :

کدام دانه فرو رفت در زمین که نرست

چرا به دانهٔ انسانت این گمان باشد

ترا چنان بنماید که من به خاک شدم

به زیر پای من این هفت آسمان باشد . «

نگارنده از مرحوم تقی زاده مقداری نامه دارم . شاید اگر عمر باقی باشد روزی قسمتهائی از بعضی از آنها را به صورت مقاله یا رساله ای به چاپ برسانم ولی چون امید زیادی ندارم که اسباب این کار فراهم آید و عمرم هم به جائی رسیده است که ممکن است وفای به عهد از اختیارم بیرون باشد دریغم آمد که چند جمله از نامه های تقی زاده را در پایان این گفتار که به احتمال قوی آخرین گفتارم دربارهٔ اوست در اینجا نیاورم :

در نامهٔ ۲۱ اسفند ۱۳۴۱ ( ۱۲ مارس ۱۹۶۳ ) از طهران نوشته است :

» ... اگر بگویم فقط یاد دوستان خیلی خیلی معدود مرا زنده نگاه میدارد ورنه هیچ میل زندگی و هوس معاشرت با مردم زمانه که هر روز عدهٔ دوستان کمتر میشود و عدد دشمنان خیلی زیادتر ندارم ، گزاف نگفته ام . چندی است که به کلی بی کس و بی مصاحب و بی رفیق شده ام و به تدریج غالب دوستان رخت بر بسته اند ، در این اواخر نمیدانم چرا غالب ابنای زمان و تازه به دوران رسیده ها از مخلص دوری میجویند ، بلکه آثار خصومت عجیبی که سببش بر من معلوم نیست ابراز می کنند و اینحال نه تنها از طرف نود و نه درصد طبقهٔ عالی و متوسط مشهود است که یکی از اسباب عمدهٔ آن نطقی بود که من در جلسهٔ اجتماع دهقانان مبنی بر مسرت خود از تحقق آرزوی دیرینهٔ خودم برای منسوخ شدن ارباب و رعیتی در ایران کردم و موجب روگردانی » ملت « و

» آزادیخواهان « طهران از من و خصومت شدید آنها شد . «

تقی زاده در همین نامه باز چنین نوشته بود :

» ... یکی از اموری که فوق العاده موجب تأسف و آزار و رنجیدگی روح من شد عزل دوست ما آقای ایرج افشار از ریاست کتابخانهٔ ملی است که با چه همت و اهتمام بلیغ مشغول ترتیب و نظم آنجا بود ... «

در نامهٔ ۹ مهرماه ۱۳۳۸ از طهران مرقوم داشته است :

» .... در سال ۱۹۱۸ مسیحی که سفری به هولاند کرده بودم با شخصی آشنائی پیدا کردم که کارش طالع بینی و حکم به احوال مردم از تأثیر ستاره ها بود و ادارهٔ بزرگی داشت که به مراجعات مردم از هر سوی اروپا جواب میداد . روزی از او خواهش کردم طالع مرا هم ببیند و احوال حال و استقبال مرا بگوید ، نخست امتناع کرد و گفت ما این کار را برای دوستان نمی کنیم ولی عاقبت وقتیکه قبل از حرکت از هولاند مجدداً از او خواهش کردم تاریخ ولادت و سال و ماه و روز و ساعت آنرا از من گرفت و بعد ورقه ای ماشین نویس شده به انگلیسی برای من آورد و در آن ورقه عمر مرا هشتاد و دو سال ثبت کرده است و اگر چه خود شخصاً اعتقادی به احکام نجوم نداشته ام لکن این نکته در خاطرم مرکوز مانده است و تا امروز به احدی حتی به عیالم نگفته ام و اگر احیاناً آن پیش بینی صحیح باشد سال آینده که در مهرماه آن من ۸۲ ساله میشوم آخر گرفتاری قید حیات خواهد بود و تأسفی هم ندارم ... «

آیا جا ندارد که دربارهٔ طالع و احکام نجوم با خواجه حافظ همصدا شده بگوئیم :

از چشم خود بپرس که ما را میکشد

جانا ، گناه طالع و جرم ستاره نیست

تقی زاده در نامهٔ دیگری به تاریخ اول بهمن ۱۳۳۳ هجری شمسی شرح مفصلی دربارهٔ احوال خود نوشته است که ما دراینجا فقط قسمتهای مختصری از آنرا نقل مینمائیم به خصوص که بعدها وقتی در یکی از معروضاتم از ایشان جازه خواستم که در موقع نود سالگی عمرشان آن نامه را در یکی از مجله های طهران به چاپ برسانم ، فرمودند که لزومی در آن نمی بینند و مایل نیستند . در ضمن آن نامه چنین آمده است :

» .... در بعضی از مرقومات شرحی بر صلاح بودن دوری مخلص از غوغای سیاست مرقوم بود که حقیقتاً طوری مطابق عقیده و احساسات من بود که قادر به بیان آن نیستم و واقعاً فرمایشات عالی مثل نیشتری به این دمل قلب من بود که گوئی ... از دور حالت قلب و فکر دائمی مرا کشف نموده اید ، به طوری که گمان ندارم احدی به این درد به این نحو ملتفت شده باشد . مدت مدیدی است که که من به طوری دچار این عذاب وجدانی هستم که ساعتی از آن فارغ نیستم و اخیراً از سه چهار ماه به این طرف فوق العاده شدت کرده و مرا بی اندازه و بی نهایت ناراحت و مشوش ساخته است به طوریکه شبها در رختخواب آرام ندارم و دائماً در حال تردید و اضطرابم و به احدی نمی توانم بگویم زیرا فوراً خواهند گفت این چه حرفی است و معطل چیستی ، مجبور که نیستی ... لیکن حقیقت حال را کسی نمی داند و گفتنش نیز البته شرم آور است که این کارها اتلاف عمر است و تنها نتیجه اش کمکی به زندگی و معاش است و چون هیچ راهی فعلاً مطلقاً برای گذران برای من وجود ندارد در هر قدم که پیش یا پس برمیدارم این خیالات مشوش و کابوس بر من مستولی است و علی الدوام مرا آزار میدهد : هر زور صبح عزم جازم ... میشوم و تا غروب فکر میکنم و با دل خود در کشمکش هستم و عاقبت را شب چو عقد نماز می بندم » خیالات « » چه خورد بامداد « عیالم ناراحتم میکند و خدا میداند که اگر متأهل نبودم و مسئولیت نسبت به یک نفر دیگر وجداناً نداشتم یک ساعت هم در این کارها نمی ماندم و فوراً یک حجره در مسجد سپهسالار میگرفتم و با ماهی صد تومان ( پنجاه فرانک ) بقیهٔ زندگی را به پایان میرساندم و افسوس دارم که مثل دوست عزیزمان کاظم زاده [ ایرانشهر ] هم عوالم روحانی مجذوبیت و باعث خشنودی از زندگی چنان ندارم . میترسم نه جناب عالی و نه هیچکس دیگر به این اظهارات من باور نکنید و خود شرم دارم که عاقبت به شما ( و فقط به شما ) این اقرار ننگین را می کنم که پای بند این نوع گرفتاری عذاب آمیز و زجرانگیز دائمی بی انقطاع هستم و از خدا میخواهم که عمر بیحاصل به سر آید و از مصیبت » پیری و نیستی « خلاص شوم . هر کار دیگر که دور از سیاست و امور دولتی و دیوانی باشد با عایدی کمتر را ترجیح میدهم و خدا را شاهد میگیرم که آنچه میگویم یک عشر حقیقت و عذاب وجدانی من نیست و چون شما ... به این عقدهٔ دل دست زدید بی اختیار برای یکبار و به یک نفر تنها این حال را بیان کردم ....

مختصر اشتغالی هم در مدرسه دارم یعنی هفته ای یک بار در مدرسهٔ معقول و منقول درس میدهم که آن هم دل بخواه نیست و فعلاً عایدی ندارد . چون بر حسب مقررات از دو محل نمیتوان حقوق گرفت ... «

آیا جا ندارد که با سعدی همزبان شده به رسم عبرت و حیرت بگوئیم :

جهان بگشتم و آفاق سر به سر دیدم

به مردمی که گر از مردمی اثر دیدم

ز من مپرس که آخر چه دیدی از دوران

هر آنچه دیدم از ین نکته مختصر دیدم

درین صحیفهٔ مینا به خامهٔ خورشید

نوشته یک سخن خوش به آب زر دیدم

که ای به دولت ده روزه گشته مستظهر

مباش غره که از تو بزرگتر دیدم

چو روزگار همی بگذرد ، رو ای سعدی

که زشت و خوب و بد و نیک در گذر دیدم

پایان

برگرفته از مجلهٔ راهنمای کتاب ، سال سیزدهم ، شمار ه های ۳و۴ ، خرداد و تیر ۱۳۴۹، صص ۱۶۵ الی ۱۸۸

موجوده در آرشیو روزگار نو

ویژه نامهٔ سید حسن تقی زاده ۱۵

2009-11-01T02:28:00.000-08:00

تقی زاده از نگاه محمود عرفان

مصاحبهٔ خبرنگاری با محمود عرفان

۴۶ سال قبل میان من و تقی زاده پیوند دوستی بسته شد . من تقی زاده را از نیم قرن پیش دوست میداشتم . او در آن موقع در برلن مجله ای به نام » کاوه « منتشر میکرد که از لحاظ سادگی و درستی نثر فارسی و نفاست چاپ و بی غلط بودن نظیر نداشت .

تقی زاده مجلهٔ خود را برای من در آن موقع در شیراز مجلهٔ » خاور « را چاپ میکردم می فرستاد . منهم مجلهٔ خود را برای او می فرستادم . در آن موقع تقی زاده را ندیده بودم ، اما از خلال نوشته هایش پی به هوش و ذکاوت و بصیرت او در ادب و سیاست و نکته سنجی می بردم . به همین سبب موقعی که شنیدم به تهران بازگشته به دیدارش شتافتم .

خانه اش در جنوب چهار راه کالج امروز بود . وقتی مرا شناخت به گرمی استقبال کرد به جز من ، بدیع الزمان فروزانفر هم که در آن موقع طلبه ای جوان بود حضور داشت .

بعد شاهزاده فرمانفرما و مرحوم ادیب پیشاوری و منصور رشتی هم آمدند . مرحوم تقی زاده احترام بی نظیری به ادیب رعایت میکرد . منصور رشتی خوانندهٔ اشعار ادیب بود و غالباً همراه او بود . فرمانفرما با همان لحن خاص که تقلیدی از ناصرالدین شاه بود به تقی زاده گفت : آمده ام تا املاکم را به تو واگذار کنم !

تقی زاده گفت املاکت مال خودت ، ما به مال دنیا نیازی نداریم . تقی زاده به این حرف خود تا آخر عمر وفادار بود و هیچگاه در صدد جمع کردن مال برنیامد ، بطوریکه چند سال قبل که می خواست برای معالجه به اروپا برود با فروش قسمتی از کتابهای کتابخانه اش هزینهٔ مسافرت را تأمین کرد .

تقی زاده علاقهٔ عجیبی به » بستنی « و آناناس داشت و دوستانش متوجه این علاقهٔ او بودند .

سابقاً هر چند ساعت یک سیگار دود میکرد ولی اخیراً سیگار پشت سیگار دود میکرد.

فضیلت اخلاقی و علمی تقی زاده سبب شد که به دوستی با او افتخار کنم . او گزافه گو نبود و دروغ نمی گفت . او بیش از هر چیز به ایران ، وطنش ، علاقه داشت . گاهی اوقات وقتی کلمهٔ ایران را بر زبان جاری میکرد اشک در چشمانش حلقه میزد .

او برای همهٔ مردم خواهان سعادت و رفاه بود و به همین جهت ، حزب » عامیون « را تأسیس کرد . او روزی که این حزب را تأسیس کرد به من گفت همه مردم باید بتوانند از منابع و نعمات مملکت خود برای نیکبختی خویش استفاده کنند .

راه رفتن

او » راه رفتن « را بسیار مفید می دانست و روزی که دیگر نتوانست راه برود به من گفت نعمت بزرگی را از دست دادم .

تقی زاده وقتی به کسی اعتماد میکرد نمی شد این اعتماد را در او نسبت به آن شخص سلب کرد . مثلاً چند سال قبل که برای معالجه به اروپا رفت وقتی در هامبورگ شنید که طبیب قدیمش فوت کرده است سخت نگران شد ، بطوریکه به طبیب دیگری مراجعه نکرد و این واقعه را برای من نوشت .

او به فضلا و کسانی که مبتکر بودند علاقه داشت و همیشه نصیحت میکرد که به اشخاص به نسبت علمشان احترام کنید .

او مردی فروتن و متواضع بود ، ولی در جائی که پای حیثیت ایران به میان بود سختگیری میکرد ، مثلاً موقعی که سفیر ایران در لندن بود به این شرط در مهمانیهای رسمی شرکت میکرد که به او به اندازهٔ سفراء ممالک اول دنیا احترام کنند .

تقی زاده دربارهٔ » احترام « می گفت :

پدرم مورد احترام مردم تبریز بود ، ولی برای اینکه مردم مجبور نشوند به او سلام و تعظیم کنند ، وقتی از کوچه عبور میکرد سرش را آنقدر پائین می گرفت تا کسی صورت وی را نبیند .

تقی زاده وقتی می شنید که کسی با وجود » معادل فارسی « در جمله ای کلمهٔ فرنگی به کار می برد آنقدر ناراحت میشد که اگر آن شخص حاضر بود از او انتقاد میکرد ، خودم شاهد بودم که به یک مهمان عزیزش که به جای » تحمل « کلمهٔ » آمپوزه « را بکار برده بود سخت پرخاش کرد .

تقی زاده میگفت : محمد علی شاه قاجار بزرگترین دشمن من بود بطوریکه در جریان به توپ بستن مجلس گفته بود اگر تقی زاده به دست من بیفتد او را خودم میکشم .

تقی زاده چند بار ماجرای به توپ بسته شدن مجلس را برایم تعریف کرد و بر خلاف نوشتهٔ بعضی از نویسندگان به من گفت که در آن روز در مجلس بود و چون دفاع مجلس پایان یافت و مهمات مجاهدان تمام شد او با چند نفر دیگر از آنجا فرار کردند و چون قزاقها دربدر به دنبالشان می گشتند سرانجام به سفارت انگلیس پناهنده شدند .

تقی زاده عاشق شعر بود و اشعار زیادی را حفظ داشت . به نجوم نیز علاقه داشت و مجموعهٔ ستارگان را می شناخت .

حقوق کارمندان

او هوادار بهبود زندگی طبقهٔ کارگر و کارمند بود ، موقعی که وزیر مالیه شد متوجه گردید که حقوق کارمندان خیلی دیر پرداخت میشود ، لذا دستور داد حقوق یک ماه کارمندان از راه قرض فراهم شود و حقوقها از محل این قرض داده شود ، بعداً اعتبار حقوقها به حساب طلبکار واریز گردید ، پس پرداخت حقوق کارمندان در پایان هر برج از ابتکارات مرحوم تقی زاده است .

تقی زاده از خواندن تاریخ ایران لذت می برد او که شاید ۲۰ بار تاریخ بیهقی را خوانده بود می گفت هر بار که خسته میشوم قصهٔ » حسنک وزیر « را می خوانم . او ستایشگر و عاشق کوروش بزرگ و خواجه نظام الملک بود و هر جا که فرصت می یافت دربارهٔ تاریخ ایران سخنرانی میکرد .

همسر او که آلمانی الاصل است واقعاً خانمی بی نظیر است می توان گفت که همین خانم باعث طول عمر تقی زاده شد .

تقی زاده و خانمش ۲ ماه قبل از درگذشت آن مرحوم منزل من مهمان بودند ولی تقی زاده دیگر دستهایش فرمان نمی برد ، بطوریکه امضایش به صورت خطوطی ناخوانا درآمده بود .

وقتی که از درگذشت او آ گاه شدم و به خانه اش رفتم زنش همینکه مرا دید گفت :

» آقا دیگر نیست « و سپس مرا سر جنازهٔ او برد . تقی زاده همیشه عاشق گرما بود و تابستان را دوست میداشت لذا همسرش جنازهٔ او را در اطاق گرمی قرار داده بود .

تقی زاده سالهای اخیر علاقهٔ عجیبی به رفتن به فروشگاههای بزرگ و مراکز مراجعهٔ مردم پیدا کرده بود .

از دیدن مردم لذت میبرد و بعضی اوقات در رستورانهای شلوغ غذا صرف میکرد و از ترافیک تهران گله داشت .

برگرفته از مجلهٔ راهنمای کتاب ، سال سیزدهم ۱۳۴۹ ، شماره های ۳و۴ ، تیر و مرداد ، صص۲۰۳ الی ۲۰۷

موجوده در آرشیو روزگار نو

ویژه نامهٔ سید حسن تقی زاده ۱۴

2009-11-01T02:26:00.000-08:00

تحقیقات علمای مغرب در باب ممالک شرقی

به قلم : سید حسن تقی زاده

همه میدانند که منبع و مرکز علوم و فنون در دنیا قدیم یونان بوده و از آنجا به سوی مشرق و مغرب انتشار یافته است . قبل از یونان هم در مصر و سومر و مخصوصاً بابل و همچنین چین تمدنی و البته علومی بوده و اندکی هم یونانیان از علوم بابل اقتباس کرده اند . لکن قسمت اعظم علوم به معنی حقیقی آن از ابتکارات یا نتیجهٔ تکمیل یونانیان بود و این سرچشمه تا عهد تمدن جدید و نهضت اخیر اروپا که رنسانس باشد فیض بخش بود . بعد از ضعف یونان و خاموشی مشعل تمدن در آتن و خاک یونان و سواحل آسیای صغیر و جزایر یونان تمدن و علوم در اسکندریه و بیزانس در دست یونانیان رونق داشت و زنده بود ، لکن بعدها آن مراکز نیز از رونق اولی افتاد و ممکن بود که مشعل علم در تحت تأثیر تعصبات جاهلانهٔ مسیحیان قرون وسطی خاموش گردد و جز در بعضی نقاط مانند حران و قسطنطنیه کانونی برای علوم یونانی نمانده بود ولی آن علوم و معارف به وسیلهٔ ترجمه های سریانی در قرون پنجم تا هفتم مسیحی و ترجمه های عربی در قرون دوم و سوم هجری برای دنیا تا حدودی محفوظ ماند .

داستان این ترجمه های سریانی و عربی دراز است و از موضوع ما خارج . لکن از وقتی که در ممالک اروپا دست به ترجمهٔ کتب علمی عربی زدند همانطور که عدهٔ متنبهی از مترجمین نامدار در قرون دوم و سوم و چهارم بسیاری از کتب یونانی را از آن لغت یا از ترجمهٔ سریانی آنها به عربی نقل و عالم اسلامی را با علوم و فنون یونانی آشنا و بلکه غنی کردند و اسامی به طریق حجاج بن یوسف بن مطر ، و قسطا بن لوقا و ثابت بن قره و حنین بن اسحق و پسرش و امثال آنها دفتری با ارزش از خادمین علم در تاریخ اسلام به عمل می آورد ، همچنان نهضتی هم در اروپا برای کسب علوم و ترجمهٔ کتب علمی و فنی و عربی ( چه تألیفات مسلمین و چه ترجمه های عربی از یونانی و سریانی ) از نیمهٔ قرن پنجم پیدا شد و روز به روز قوت گرفت .

اولین مترجم معروف و بزرگ اروپائی قسطنطنین آفریقائی بود که در قرطاجنه متولد شد و در حدود ۴۸۰ در مونت کاسینو ( Monte Cassino ) وفات یافت . وی عده ای از کتب مهم طبی و از آن جمله کتب محمد بن زکریای رازی و علی بن عباسی مجوسی را به لاتین ترجمه کرد .

پس از وی عدهٔ زیادی از اروپائیان به ترجمهٔ کتب علمی عربی پرداختند که مشهورترین و پرکارترین و تا حدی محقق ترین آنها جرارد از اهل کرومونا ( Cremona ) بود که بیشتر زندگی خود را بعد از سنهٔ۵۶۶ در طلیطله از بلاد اسپانی گذراند که در آنجا مدرسهٔ خصوصی برای مترجمین دائر بود . وی در وطن اصلی خود در حدود سنهٔ ۵۸۳ ( ۱۱۸۷ مسیحی ) وفات یافت . چنانکه گفته شد وی بزرگترین مترجم بلاتینی بود و عدهٔ بسیاری از کتب یونانی مترجم به عربی را از ارسطو و غیره و کتب کندی و خوارزمی و فارابی و زهراوی و قانون ابن سینا و کتب رازی را به لاتینی ترجمه کرد و در ۷۳ سالگی مرد . مترجمین از عربی به لاتینی موجب نهضت عظیم علمی در اروپا شد و از نیمهٔ قرن دوم پنجم تا اوائل قرن هشتم بازار ترجمه رونق داشت و شاید کمتر کسی مطلع باشد که آنقدر کتب بیشمار علمی از عربی به لاتینی ترجمه شد که کمتر کتابی از تألیفات مهم مسلمین یا ترجمه های عربی از یونانی باقی بود که ترجمه نشده باشد یعنی به لاتینی و هم به بسیاری از زبانهای دیگر اروپا . ( برای مثال جالب توجه ذکر کتابی در علم احکام نجوم از ماشاء الله منجم معروف عهد منصور عباسی مناسب است که نسخهٔ عربی از آن در دست نیست و فقط ترجمهٔ لاتینی کتاب معروف او به اسم » کتاب الاسطرلاب و العمل بها « در اروپا در قرن شانزدهم مسیحی مکرر به طبع رسید . و از روی این ترجمهٔ لاتینی کتابی به زبان ایرلاندی چاپ شد که از طرف انجمن احیاء متون ایرلاندی در سنهٔ ۱۹۱۴ مسیحی طبع و نشر شده است ) چنانکه باز بسیاری نیستند که از میزان کثرت ترجمه های مسلمین ازکتب یونانی مستقیماً و غیر مستقیم که فوق العاده و بالاتر از تصور غالب مردم زیاد بود مطلع باشند و در واقع کمتر کتاب علمی یونانی باقی ماند که به عربی ترجمه نشده باشد . برای مثال مناسب است گفته شودکه یکی از مترجمین بنام قرن سوم هجری حنین بن اسحق بر طبق فهرستی که خود نوشته ۱۲۹ کتاب از جالینوس در دست داشته و ۳۹ عدد از آنها به عربی ترجمه کرده است و اینک علاوه بر ترجمه هائیکه از میان رفته ، ترجمهٔ عربی ۵۱ کتاب جالینوس از حنین و دیگران در دست است .

انتشار این ترجمه های کتب علمی عربی به لاتینی در اکناف اروپا و مدارس عالیهٔ آنجا و استفادهٔ علماء و حکماء معروف مغرب از آن کتب تا زمان کوپرنیک ( متوفی در سنهٔ۹۵۰ ) که خود او نیز از همان کتب بهره مند گردیده بود خود داستان مفصلی دارد که فقط مقدمه ای به موضوع اصلی ما تواند شد.

پس از نهضت جدید علمی در اروپا از قرن پانزدهم و شانزدهم مسیحی به این طرف که به تدریج در دارالفنون ها و مراکز علمی مغرب همهٔ رشته ها و شعبه های علوم بشری مورد توجه و اقبال و تحقیق و تدقیق قرار گرفت ، علم مشرق شناسی و تحقیقات راجع به کلیهٔ شئون علمی و اجتماعی و لغوی و فلسفی و دینی و آداب و جغرافیا و اقوام مشرق نیز رو به تکامل گذاشت و مانند سایر فنون مطمح انظار علما گردید .

از نیمهٔ اول قرن شانزدهم مسیحی تألیفاتی در باب اسلام و مسلمین و بالخصوص ترکها به وجود آمد و اگر چه قبل از آن هم نوشته های عامیانه و کم عمقی در این موضوع منتشر شده بود ، از این زمان تحقیقاتی راجع به تاریخ اسلام و دین اسلام و زندگی پیغمبر آغاز شد که این » تحقیقات « هم باز سست و کم عمق و افسانه آمیز و مشوب به تأثیر تعصبات مسیحَ و عاری از مراجعه به منابع اصلی بود . شرحو تاریخ نوشته های قدیم اروپائی را در باب اسلام و پیغمبر و قرآن و شریعت و رد مسیحیان به اسلام و غیره را از قرن یازدهم مسیحی به این طرف در کتاب بسیار مفید و بی مانند » پفان موللر « آلمانی به نام » کتابچهٔ ادبیات اسلام « که در سنهٔ ۱۹۲۳ مسیحی انتشار یافته و به طور مبسوط و تاریخی ثابت کرده میتوان مطالعه کرد و از مجموع این اطلاعات گمان میکنم این نتیجه را میتوان گرفت که این نوشته ها بر سه دوره تقسیم میشود : نخست دورهٔ اول که فقط مشتمل بر افسانه و طعن است و اطلاعات درست و مبنی بر حقیقت در آنها یا به کلی مفقود است یا خیلی کم .

دورهٔ دوم از اوایل قرن ۱۶ مسیحی تا اواسط قرن نوزدهم است که کم و بیش مطالب تاریخی ولو ضعیف دیده میشود و گاهی بعضی از مؤلفین آنها دسترسی به منابع عربی هم داشته اند معذلک به هیچ وجه محققانه نیست و فرق اینها را با نوشته های دورهٔ قبل با این مثال قبیح میتوان قیاس نمود که گیوم پوستل که در سنهٔ ۱۵۸۱ مسیحی وفات یافته اولین کسی است از نویسندگان که افسانهٔ بسیار شنیع متقدمین فرنگی خود را در باب حیات پیغمبر رد کرده است و آن افسانه دشمنانه و غیر قابل ذکر که فقط محض نشان دادن اعلی درجهٔ نادانی و تعصب جاهلانهٔ مخالفین نسبت به دینی ، آنرا میتوان به استناد آنکه » نقل کفر کفر نیست « بر زبان آورد آن است که محمد را در حال مستی در مزلبه ای خوکی خورد و به همین جهت مسلمین بر ضد مستی و شراب هستند .

در اینم دورهٔ دوم اشخاصی مانند » مونی « و » ژان آنتوان گُر « و » پوکوک « و » لایب نیتس « و » لسینگ « و » هامر پورگستال « و » گاکنیه « و بیش از بیست نفر دیگر در این باب سخن رانده اند و از میان بعضی خصومت زیاد بی اساس و بعضی دیگر طرفداری و مدح کم عمق نشان داده اند که در میان طبقهٔ دوم » بولن ویلیه « و

» کارلایل « و » واشنگتن ایروینگ « را میتوان ذکر کرد . » سیل « مترجم معروف قرآن نیز معتدل و بالنسبه از افراط در تعصب دور بود .

دورهٔ سوم که دورهٔ تحقیقات عالمانهٔ محققین به نام است با » گوستاو ویل « آلمانی شروع میشود که برای مرتبهٔ اول در سنهٔ ۱۸۴۳ مسیحی کتاب خود را در تاریخ حیات مؤسس اسلام و تعلیمات او منتشر ساخت و تحقیقات خود را بر اساس کتب اسلامی و قرآن و سنت و سیرت گذاشت . بعد از » ویل « ، » ویلیام مویر « انگلیسی از محققین به نام است و کتاب او »حیات محمد « و کتاب دیگرش به اسم » خلافت « در زمان خود بهترین تاریخ اسلام شمرده میشود .

کتاب اول در سنهٔ ۱۸۵۸ و ۱۸۶۱ مسیحی و از آن زمانه تا سنهٔ ۱۹۱۲ مسیحی در سه طبع دیگر با اصلاحات و تکمیل انتشار یافت . یکی دیگر از محققین معروف تاریخ اسلام در قرن نوزدهم » اشپرنگر « (Sprenger ) آلمانی است که کتاب معروف بزرگ او در سه جلد در سنهٔ ۱۸۶۱ - ۱۸۶۵ مسیحی مورد توجه عظیمی در اروپا در بین علما گردید و بلافاصله بعد از آن علامهٔ معروف آلمانی » تئودور نولدکه « رسالهٔ عالمانه ولی عامه پسند خود را در باب پیغمبر اسلام تألیف کرد که معتدلانه و بیطرفانه تر از سایرین و شاید بطور کلی بهترین کتاب در این موضوع بود .

کتاب دیگر نولدکه که به نام تاریخ قرآن فوق العاده مهم و محققانه است و هنوز هم بعد از قریب صد سال از تألیف آن اهمیت عظیم خود را از دست نداده است . شرح تحقیقات و عقاید این دانشمندان که راه تحقیق علمی و انتقادی برای تاریخ اسلام باز کرده اند بسیار قابل توجه و خواندنی است ولی بدبختانه در یک خطابهٔ مختصر درج آن غیر ممکن است .

» آگوست موللر « و کتاب معروف او » اسلام در مشرق و مغرب « شهرت زیادی پیدا کرد . این کتاب که در سنهٔ ۱۸۸۵ مسیحی انتشار یافت به زبانهای دیگر نیز ترجمه شده و شامل تاریخ و تحقیقات کلی و جامعی در باب ظهور اسلام و شرح حال مؤسس آن است و فصولی نیز مربوط به تاریخ عربهای قبل از اسلام که از مآخذ و روایات عربی و یا از منابع مکشوفه و کتیبه های قدیم اخذ شده در آن آمده است . اکتشاف نوشته های قدیم یمن از اوایل قرن نوزدهم ( که ابتدا به دست یکی از علمای روس به انظار عرضه شد ) و داستان اکتشاف راجع به زبان و خط و تاریخ اقوام عربی قدیم از معینی و سبائی و قتبانی و حضر موتی و ثمودی و مینائی العلا و نبطی و صفائی و غیره و پیدا کردن و خواندن هزاران کتیبه با آن خطوط و زبانها و تحمل مشقتهای فوق العاده و طاقت فرسا در این باب در ۱۵۰ سال اخیر ، خود بابی جداگانه و بسیار مشروح و دلپذیر است و در اینجا جز اشاره ای به آن نمی توانیم بکنیم . سعی دو نفر در میان عدهٔ زیادی از زحمتکشان در این رشته بارآورتر از همه بوده که یکی » هالوی « یهودی فرانسوی است که قریب چهارصد کتیبهٔ یمنی به زحمات عظیمه جمع و بیرون آورد و دیگری » گلازر « آلمانی است که بیش از هزار کتیبه به دست آورد و مجاهدات بلیغ در این امر کرد . بعد از آنها هم بسیاری تا امروز در این رشته کار کرده اند و مخصوصاً در خواندن کتیبه ها و استخراج مطالب آنها و تنظیم تاریخ قدیم عرب از هزار سال قبل از مسیح به این طرف از روی آنها مانند » هانریخ موللر « اطریشی و » لیتمان « آلمانی و » مورتمان « و » هومل « و » اوتینگ « و » هانسن « و » ریکمان « بلژیکی که امروز اعلم علمای اروپا در این علم یعنی نوشته های قدیم عرب است . تحقیقات مربوط به تاریخ اسلام و شئون اسلام هم منحصر به رشتهٔ اصل دین اسلام و زندگی پیغمبر و ظهور و نشأت آن دین نیست بلکه در باب قرآن و احادیث و مذاهب و تاریخ زبان عرب و نحو و صرف آن و لغات آن و همچنین عادات و آدان و عقاید و فرق و ملل و نحل اسلامی و فلسفه و کلام مسلمین و زبان و ادبیات اقوام مسلم از عرب و ایران و ترک و غیره نیز در هر رشته و شعبه بحث و فحص وسیع و زیادی به عمل آوردند .

برای اینکه به تحقیقات راجع به همان دین اسلام و حیات مؤسس دین و جانشینانش برگردیم ، باید » لودولف کرهل « (Ludolf Krehl ) و » هوبرت گریمه « را هم که هر دو آلمانی هستند ذکر کنیم . دومی کتب مبسوط و تحقیقات مفصلی در باب عرب و اسلام دارد و عقاید غریبی در باب اصل اسلام و ظهور آن و جنبهٔ اجتماعی و اقتصادی آن اظهار نموده است و نهضت اسلامی را در مکه نوعی از سوسیالیزم شمرده است . از علمای به نام با حثین در اسلام » سنوک هورخرونیه « (Snouck Hurgronje) هولاندی است . مشارالیه تحقیقات زیادی در باب حیات پیغمبر و قرآن و اصول اساسی اسلام نموده و برای تکمیل معلومات خود به عربستان رفته و قریب دو سال در مکه ماند و شاید بهترین کتاب را در باب مکه نوشته و بهترین کتب قدیمهٔ عربی را راجع به مکه طبع و نشر کرد . » فرانتس بوهل « دانمارکی نیز از محققین قرن کنونی است و کتاب خود را در باب حیات پیغمبر در کوپنهاک در سنهٔ ۱۹۰۳ مسیحی منتشر ساخت . این کتاب و کتابی هم که قبل از آن در باب تعلیمات محمد نوشته به زبان دانمارکی است ولی در سنهٔ ۱۹۱۱ کتابی در حالات پیغمبر به زبان انگلیسی و در سنهٔ ۱۹۰۶ مقالهٔ مبسوطی به آلمانی نوشت .

این مؤلف در تحقیقات خود بسیار دقیق و منصف و معتدل بوده و مخصوصاً محیط مکه و سکنهٔ آنرا که پیغمبر در آن نشأت کرده تحلیل و تحقیق میکند و عقاید افراطی و شاذ را رد کرده و به منابع اسلامی زیاد استناد می نماید . » مار گلیوث « یهودی انگلیسی و استاد مشهور آکسفورد تحقیقات زیادی در کتب و مقالات متعدد خود از سنهٔ ۱۹۰۵ به اینطرف نموده و مورد استناد بسیاری از نویسندگان اروپا گردید .

در دائرةالمعارف بریتانی نیز قسمت راجع به پیغمبر را او نوشته و به مآخذ شرقی مراجعه نموده که بعضی از آنها در دست متقدمین او نبود . لکن جای افسوس است که تعصب شدید او بر ضد اسلام بعضی نوشته های او از حقیقت دور ساخته است .

» گولدزیهر « مجاری ، بلاشک بزرگترین عالم اواخر قرن گذشته و اوایل قرن کنونی مسیحی باید شمرده شود . تحقیقات فوق العاده عالمانهٔ او در باب احادیث و مذاهب اسلامی و فقه در واقع مبدأ دورهٔ جدید در مطالعات اسلامی است .

زحمات » کتانی « ( Caetani ) ایطالیائی و کتاب خیلی عظیم و مبسوط و بسیار جامع او در تاریخ اسلام که از همهٔ منابع اسلامی استفاده نموده سنگ بسیار بزرگی در بنای علم تاریخ اسلام گذاشته است و عقاید و استنتاجات او بسیار معتدل و مبنی بر واقع بینی است . جای افسوس است که این کتاب بزرگ و جسیم که انتشار آنرا مبدأ دورهٔ کنونی تحقیقات شمرده اند به پایان نرسید بلکه تا خاتمهٔ جلد چهارم از مجلدات بسیار عظیم ، تازه به سال چهلم هجرت رسیده است که بدبختانه عزم خود را از مداومت کتاب فسخ نمود . از محققین بسیار پر کار و کثیر التألیف و عمیق با وسعت عظیم تتبعاب » لامنس « کشیش فرانسوی است که کتب متعدد او در باب زندگی پیغمبر و صحابه و حضرت فاطمه و مخصوصاً کتاب مشهور او » مهد اسلام « شهرت زیاد و در بعضی محافل قبول عامه یافت لکن تعصب ضد اسلامی او و همچنین میل شدید وی به بنی امیه نوشته های بسیار جامع او را دارای منقصت و مورد انتقاد بسیاری از علماء و حتی » نولدکه « قرارداد و عقیدهٔ افراطی او را در پوچی احادیث و سستی آنها و مجعول بودن غالب آنها و به این جهت شایستهٔ اعتماد و استفاده نبودنشان شریک زیاد پیدا نکرد اگر چه در لزوم احتیاط در استناد در تحقیقات تاریخی به احادیث بسیاری دیگر نیز مانند گولدزیهر و غیره با او اشتراک داشتند . در پایان این صحبت از علمای اسلام شناس اروپائی نمی خواهم از ذکر اسم » توور آندره « بگذرم . این عالم سوئدی که کتاب بسیار مفید خود را در استکهلم در سنهٔ ۱۹۱۷ مسیحی نشر کرد ، بعضی تحقیقات نسبتاً جدیدی بر معلومات سابق اضافه کرده و مخصوصاً در باب بعضی روابط اسلام با ادیان دیگر مطالبی در میان آورده است .

علما و محققین اروپائی که در باب اسلام و زندگی پیغمبر و تاریخ اوائل اسلام و سیرت آن حضرت و صحابه تألیفاتی کرده اند ، منحصر به آنچه در فوق شمردیم نیست بلکه بسیاری دیگر را هم میتوان اضافه کرد و ما فقط از مهمترین آنها سخن گفتیم . نوشته ها در باب پیغمبر و اسلام را میتوان بر سه نوع تقسیم کرد که بعضی با انتقاد شدید و دیدن نقائصی توأم است و بعضی دیگر بالنسبه معتدلانه و به هر حال بدون خصومت و عیب جویی عمدی و بعضی هم با تمایل زیاد و تحسین توأم است و از این جملهٔ اخیر کتاب سید امیر علی هندی است به انگلیسی که عالمانه و اروپا پسند است .

در موضوع تحقیقات علمای مغرب در باب مشرق ، ما فقط از یک گوشهٔ بسیار کوچک توانستیم حرف بزنیم یعنی نه تنها به تحقیقات در باب ملل غیر اسلامی مشرق نپرداختیم و از ملل اسلامی هم از ایران و ترکیه و هندوستان و آفریقای شمالی و اندونزی سخن نگفتیم ، بلکه از خود اسلام و عرب و تاریخ و زبان و عادات و آداب و غیره مربوط به آنها هم جز یک قسمت کوچکی یعنی دین اسلام و مؤسس آن در بدو امر آن حرفی نزدیم و حتی در همان قسمت هم از مؤلفین اروپائی فقط مهمترین آنها را ذکر کردیم و از دو برابر آنچه ذکر شد صرف نظر نمودیم . فصولی دیگر هم راجع به قرآن و تفسیر و حدیث و فقه و همچنین زبان عربی و لغت و نحو و صرف و ادبیات آن نیز که هر یک متخصصینی دارد که عدهٔ آنها به صدها میرسد میتوان در این زمینه آورد که خود کتاب عظیمی میشود . به واسطهٔ ضیق مجال به اسامی محققین در این خطابه اکتفا رفت و از عقاید و تحقیقات آنها سخنی زیاد گفته نشد و البته میتوان حق مطلب را آنهم باز به اجمال در دو خطابهٔ دیگر یکی راجع به شعب دیگر موضوعات اسلامی و شاید عربی و دیگری راجع به ایران قدیم و ایران اسلمای ادا کرد .

برگرفته از مجلهٔ دانشکده ادبیات تهران ، سال سوم ۱۳۳۵ ، شمارهٔ چهارم تیرماه ، صص۱ الی ۱۰

موجوده در آرشیو روزگار نو

ویژه نامهٔ سید حسن تقی زاده ۱۳

2009-11-01T02:09:00.001-08:00

منشاء قدیم و مأخذ اصلی شاهنامهٔ فردوسی ( بخش ثالث )

فردوسی و پیشروان وی در این کار

به قلم سید حسن تقی زاده

داستان سرائی منظوم ظاهراً از عهد قدیم طرف میل و هوس ایرانیان بوده . در شمارهٔ گذشته از آنچه جاحظ ( متوفی سنهٔ ۲۵۵ ) از نغمات و الحانی که در روزهای نوروز در حضور سلاطین ساسانی راجع به اخبار و داستانهای پهلوانان سروده میشد ذکر کرده ، سخن رفت و از آن فقره چنین مستفاد میشود که تخم این هوس در عصر ساسانی بوده و حتی اگر باز عقب تر برویم میتوانیم بعضی قطعات گاثا (۱) را نیز که منظوم است داستان منظوم بخوانیم . لکن عمده مقصود ما در اینجا صحبت از دورهٔ اسلامی است .

از نثر و نظم فارسی قرون اولای اسلامی یعنی از قرن اول و دوم و نیمهٔ اول سوم تقریباً اثری نمانده به جز بعضی جمل یا قطعات متفرقه که بیشتر در کتب عربی قدیم جسته جسته بدانها برمیخوریم . و اگر کسی به استقصاء و تحقیقِ تمام همهٔ کتب عربی قرون اولی را تصّفح بکند شاید به جمع مقدار قابلی از این عبارات و جمل که قدیمترین فارسی اسلامی یا پازند است کامیاب گردد . (۲)

در قرون اولای اسلامی هنوز ایرانیان زردشتی (۳) زبان پهلوی را یعنی خط پهلوی و زبان مخلوطِ به « هُزوارِش » را مینوشتند و امروز اکثر کتب پهلوی که در دست است از آن دوره است ولی اغلب این کتب و نوشته ها مذهبی است . شیوع خط عربی در ایران که ابتدا لابد میان مسلمانان رایج شده و فقط برای نوشتن زبان عربی یا شاید مطالب مذهبی اسلامی در فارسی به کار برده میشد به تدریج به زمینه های دیگر غیر دینی نیز سرایت کرده و کم کم در میان زردشتیها نیز که با مسلمانان سر و کار یا از زبان عربی و علوم آنا اطلاعی داشتند نیز معمول شد و بدین طریق رفته رفته دایرهٔ خط پهلوی که بسیار مشکل و عجیب بود در محافل موبدان و هیربدان محدود گشته و به امور مذهبی مخصوص گردید . از طرف دیگر کلمات عربی به تدریج در زبان فارسی تراویدن گرفت و اگر چه گمان میرود که مقداری از این کلمات حتی در زمان ساسانیان که پایتخت آنها در وسط قوم سامی آرامی و در جوار اعراب حیره واقع بود و ایرانیان و سریانیان با هم مخلوط بودند در زبان فارسی داخل شده باشد (۴) لکن نفوذ زبان عرب در فارسی بیشتر پس از آنکه علمای ایران همّ خود را به تبحّر در زبان عربی و آداب و قواعد آن و علوم اسلامی گماشتند و در واقع بزرگترین علمای اسلام در حدیث و تفسیر و لغت و نحو و حکمت از ایرانیان بودند خیلی زیاد شد و مخصوصاً وقتیکه امثال همین علما شروع به ترجمه از عربی به فارسی نمودند و سیاق و اسلوب کلام به قدری معرّب بود که گاهی به اندازهٔ ترجمه های بعضی مدعیان جاهل که امروز « تحت اللفظ » از فرانسه یا ترکی ترجمه میکنند مضحک میشد یعنی با آنکه کلمات عربی در مفردات کمتر بود در ترکیب کلام به کلی جمله بندی عربی پیدا بود و زبان عربی نقش خود را در زبان فارسی خوب زده و رنگ خود را بدان داده بود .

ظهور و استقرار عبّاسیان که مرکزشان در جوار تیسفون بود در واقع مبدأ نهضت ایرانی شد و پس از آن مخصوصاً در زمان مأمون و امرای طاهریان در خراسان در زبان و احساسات ملی ایران نهضتی شروع شد . در مرو و نیشابور و بلخ و طوس روایات ایرانی و اخبار عهد قدیم هنوز زنده بود و نهضتهای سیاسی و دینی و انقلابات ملی پی در پی در خراسان و جبال ( عراق عجم ) و آذربایجان و طبرستان و ظهورات مسلک شعوبی و مجادلات آنها که شرح آنها یک کتاب مخصوص میشود دلیل واضحی بر ظهور آثار این رستخیز ملی است .

چنانکه گفتیم از کتب نثری یا قطعات منثور بالنسبه بزرگتری از سه قرن اول هجرت اطلاعی نداریم و نه تنها به دست ما نرسیده بلکه در وجود آن نیز شک داریم زیرا که در صورت وجود چنین چیزی شاید خبری از آن در کتب متقدمین و مخصوصاً در کتاب الفهرست برای ما میماند . (۵) علاوه بر این قریب به عقل است که شعر فارسی پیش از نثر معمول شده و شعر هم ( یعنی شعر عروضی ) ظاهراً از نصف دوم قرن سوم شروع به رواج گرفتن کرد . (۶)

از اشعار فارسی که پیش از آن تاریخ بوده خبری از آن برای ما مانده ، قطعات خیلی کمی در دست است . از بعضی اشعار فقط خبری مانده و از خودش اثری نیست و از برخی دیگر قطعاتی به دست آمده . از قسم اول اشعار فارسی

محمد بن البعیث بن حلیس ( متوفی سنهٔ ۲۳۵ ) است که طبری در تاریخ خود از آنها خبر میدهد و گوید « حکایت کرد ... مرا که در مراغه جمعی از پیران آنجا اشعار فارسی از ابن البعیث برای او خواندند ... » (۷) .

دیگر اشعار « ابوالأشعث قمّی » است که در معجم الأدبا از آن خبر میدهد که

ابومسلم محمد بن بحر اصفهانی ( ۲۵۴ ـ ۳۲۲ ) در خصوص آن اشعار فارسی چند بیت عربی گفته . تاریخ زمان ابوالأشعث برای نگارنده مجهول است . همچنین مسعودی در « کتاب التنبیه و الأشراف » در باب رودخانهٔ زاینده رود گوید که « نهر زَرَنرود در اصفهان رودخانهٔ قشنگی است ، من آنرا دیدم و ایرانیها در خصوص آن خیلی اشعار گفته اند . » اگر چه احتمال ضعیفی توان داد که ممکن است اشعار ایرانیان در آن باب به عربی بوده ، لکن عادةً در موقع صحبت از اشعار عربی ذکر اسنادش به ایرانی بعید است چه ایرانیان در آن وقت به عربی معمولاً شعر میگفتند و حاجت به اسناد صریح نبود . ولی باید معتقد شویم که اکثر این اشعار و امثال آن در زبان فارسی شعر اصطلاحی و عروضی نبوده چه جاحظ که خود در همان زمان یعنی نیمهٔ اول قرن سوم میزیست در کتاب « البیان التّبیین » در باب مفاخرت عرب و عجم و مسلک شعوبی عبارتی ذکر میکند که از آن پیداست که منظومه های ایرانی را شعر نمی شمردند و آنها را مثل اشعار یونانیان و هم عیار آنها میگرفتند زیرا که مشارالیه گوید « و چیست فرق بین اشعار عرب و آن کلامی که آنرا ایرانیان و رومیان شعر مینامند » از این عبارت مستفاد میشود که با آنکه در زمان جاحظ و پیش از آن ایرانیان اشعاری داشته اند ولی از جنس معمولی اصطلاحی نبوده . ( ۸)

قسم دوم یعنی اشعار قدیمی که هم خبر و هم اثری از آنها به دست ما رسیده عبارت است از بعضی قطعات اشعار هجائی یا به قول برهان قاطع « نثر مسجع » که در بعضی کتب عربی یا فارسی قدیم برای ما مانده . دو فقره از این نوع اشعار را جناب میرزا محمد خان قزوینی در مقالهٔ خودشان در کاوه به عنوان

« قدیمترین شعر فارسی بعد از اسلام » ذکر و مشروحاً از آنها بحث نموده اند که یکی از آنها از سنهٔ ۶۰ و دومی از سنهٔ ۱۸۰ است . اینک ما بر حسب نمونه باز یکی دو قطعهٔ دیگر از اینگونه اشعار را ذکر می کنیم . نخست شعری است که از طرف مؤلفین قدیم به بهرام گور نسبت داده شده . معلوم است که متأخرین از تذکره نویسان شعری به بهرام نسبت داده و در تذکره ها ثبت نموده اند که معروف است بدین قرار :

منم آن شیر ژیان و منم آن ببر یله

نام من بهرام گور و کُنیتم بو جبله

و یا با بعضی اختلافات در کلمات و روایات در هر دو مصرع ولی وزن و قافیه همیشه به همان قرار . در بطلان اسناد همچو شعر عروضی فارسی جدید به بهرام گور که از سنهٔ ۴۲۰ تا ۴۳۸ میلادی سلطنت کرد شکی نیست و محتاج به استدلال نمی باشد (۹) ولی وقتیکه در « مروج الذهب » مسعودی مؤلف در سنهٔ ۳۳۶ میخوانیم که گوید « بهرام گور را اشعاری است عربی و فارسی که ما در اینجا از ذکر آنها محض اختصار صرف نظر کردیم » و در « غرَر ملوک الفرس » ثعالبی مؤلف در بین سنهٔ ۴۰۸ و ۴۱۲ باز به همین بیت منسوب به بهرام با قدری تغییر و قریب به عقل یعنی ساده تر بر میخوریم کم کم شکی در مسئله پیدا شده و احتمال داشتن اساسی به خاطر میرسد و بالاخره در کتاب المسالک و الممالک « ابن خرداذبه » مؤلف در حدود سنهٔ ۲۳۰ به یک قطعه شعر یا نثر مسجع از بهرام گور برمیخوریم که گمان میکنیم به اساس مطلب نزدیک شده ایم و آن چنانست « مَنَم شیرِ شَلَنبه وَ مَنَم بَبرِ تَله » (۱۰) که در واقع دو قطعهٔ هفت هجائی است .

دیگر قطعه ایست از « ابو التّقی العباس بن طرخان » در خصوص شهر سمرقند که باز در کتاب سابق الذکر ابن خرداذبه آمده بدین قرار :

سَمَرقند کند مَند بزینَت کی افکند اَز شاش نه (۱۱) بهی همی شه نه جهی ( ۱۲ )

که چهار مصراع شش هجائی است . از این ابوالتّقی عباس از راه دیگری خبر نداریم ولی به هر حال اگر قدیمتر نباشد اقلاً در اواخر قرن دوم یا اوایل قرن سوم و در واقع در عهد مأمون عباسی باید بوده باشد چه این خرداذبه آنرا مانند یک شعر معروفی بدون هیچ شرح نقل میکند . یک قطعه شعر به این سیاق نیز در « مجمل التواریخ » به نظر رسید که اگر چه از حیث وثوق و اعتماد به اصلی بودن با قطعات سابق الذکر قیاس پذیر نیست زیرا که اولاً در کتاب متأخر فارسی آمده و ثانیاً نسبتش به یک شخص موهوم غیر تاریخی داده شده با وجود این خیلی هم دور از عقل و قبول نیست چه وزن و سیاقش شبیه اشعار سابق الذکر بوده و محتمل است پادشاهی که این شعر به عهد او نسبت داده شده با یکی از سلاطین ساسانی خلط و اشتباه شده . در مجمل التواریخ در شرح حال سلطنت همای چهر آزاد ( ۱۳ ) گوید « و اندر عهد خویش که بر نقش زر و درم نوشتند : « بخور بانوی جهان هزار سال نوروز و مهرگان » . »

چون مقصود فقط ذکر بعضی نمونه ها بود نه استقصاء کامل در این زمینه که از موضوع مستقیم ما خارج است و هم نگارنده این موضوع را بطور مخصوص تتبّعی نکرده ام لهذا به همین چند قطعه از آثار نظم هجائی قدیم ایرانی در فارسی اکتفا رفت و از این همه معلوم میشود که اینگونه شعر در قرون اولای اسلامی معمول بوده و معقول هم نیست که ملت متمدنی شعر نداشته باشد و یا ابوالتّقی و ابن البعیث مخترع شعر فارسی یا اشخاص استثنائی بوده باشند . چیزی که به موضوع مستقیم ما در این زمینه ارتباط تواند داشت اشعار رزمی و داستانی است در زبان فارسی دورهٔ اسلامی .از این گونه اشعار نیز ظاهراً در میان ایرانیان در قرون اولای اسلامی بوده و علامت آن این است که در کتاب

« مروج الذّهب » مسعودی می بینیم که در موقع گفتگو از قلعهٔ « اللّان » [آلان] مسعودی گوید « این قلعه یکی از قلاع معروف به استحکام در عالم است و حکایت بنای آنرا از طرف اسپندیار ایرانیان در اشعار خود ذکر کرده اند . » چون کتاب مروج الذهب در سنهٔ ۳۳۶ تألیف شده لهذا این اشعار نیز که مسعودی از آن حرف میزند باید از قدیمترین اشعار داستانی باشد که سرگذشت اسفندیار و شاید هفت خوان نیز در آنها سروده شده بود .

اما اثری که از قدیمترین نظم داستانی در فارسی بعد از اسلام به ما رسیده شاهنامهٔ (۱۴) مسعودی مرزوی است که ذیلاً به شرح این فقره میپردازیم :

مسعودی مرزوی تاآنجا که ما فعلاً خبر داریم قدیمترین شاعری ست که داستان ملی و تاریخ ایران را از کیومرث تا یزدجرد آخری به رشتهٔ نظم کشیده بوده است . از این شاعر قدیم ما از دو مأخذ خبر داریم ، یکی کتاب غُرَر ملوک الفرس ثعالبی است که در دو جا از آن کتاب اسم مسعودی برده شده ، نخست در شرح احوال طهمورث است که ثعالبی گوید « مسعودی در مثنوی فارسی خودش آورده که طهمورث قلعهٔ ( کهندز ) مرو را بنا نهاد » . دیگر در انجام کار زال پدر رستم گوید « مسعودی مرزوی در مثنوی فارسی خود ذکر کرده که او ( یعنی بهمن ) ویرا ( یعنی زال را ) کشت و به احدی از کسان و خویشان او ابقا نکرد » چون ثعالبی کتاب خود را میان سنهٔ ۴۰۸ و ۴۱۲ تألیف کرده ذکر او از مسعودی قِدَم زمان وی را ثابت نمی کند ولی مأخذدیگر که در آن ذکر این شاعر آمده قدیمتر از کتاب ثعالبی است و آن کتاب « البدء و التّاریخ » تألیف مطهّر بن طاهر المقدسی است که در سنهٔ ۳۵۵ تألیف شده . در این کتاب در قسمت تاریخ ایران و در ابتدا و انتهای آن دو بیت از ابتدا و دو دیگر از انتهای منظومهٔ مسعودی عیناً برای ما حفظ شده بدین قرار :

در اخبار کیومرث گوید : « ایرانیان را در کتب خودشان عقیده بر آن است و خدا داناتر است به حق و باطل آن که اولین کسی که از بنی آدم سلطنت کرد اسمش کیومرث بود و وی عریان بود و در زمین می گشت و سلطنتش سی سال بود و مسعودی در قصیدهٔ مزیّن ( ۱۵)خود به فارسی گفته :

[هزج]

نخستین کیومرث آمد به پادشاهی

گرفتش به گیتی درون بیش گاهی

چو سی سال به گیتی باذشا بوذ

کی فرمانش بهر جائی روا بوذ (۱۶)

و من این ابیات را ذکر نکردم مگر برای آنکه دیدم ایرانیان این ابیات و قصیده را بزرگ میشمارند و آنرا تصویر میکنند و مانند تاریخی برای خود می پندارند .»

دیگر در همان کتاب در عاقبت سلاطین ساسانی گوید :

« کار پادشاهان ایران به آخر رسید و خدا دین خود را ظاهر کرد به وعدهٔ خود وفا نمود و در این باب گوید ابن الهجم [سریع]:

والفُرسُ والّرومُ ایّامُ

یَمنَعُ مِن تَقحیمها الاِسلامُ

و مسعودی در آخر قصیدهٔ فارسی خود گوید :

سپری شد نشان خسراونا

جو کام خویش راندند در جهانا .»

زمان این شاعر را ما به طور دقیق نمی توانیم بگوئیم ولی ظاهراً شکّی نباید در این باشد که از تاریخ « البدء و التّاریخ » یعنی سنهٔ۳۵۵ خیلی قدیمتر است زیرا که مقدسی که خودش اهل فلسطین بوده و به ایران آمده بوده این اشعار را در میان ایرانیان شایع و منتشر یافته به طوریکه این قصیده را همه جا تعظیم کرده و مانند شاهنامه های کنونی تصاویر برای آن درست میکرده اند . الف زایده در آخر مصراعهای اخیر نیز چنانکه «نولدکه » در اشعار دقیقی ملاحظه کرده علامت قدیمی زبان است . از خود شاعر هیچ خبری برای نگارنده معلوم نیست . مسعودی یک شهرت و نسبتی است که به اولاد و اعقاب عبدالله بن مسعود هذلی متوفی سنهٔ ۳۲ از اصحاب حضرت رسول و عبدالله بن عتبة بن مسعود از تابعین داده شده . طایفهٔ اولی خیلی بزرگ و کثیر الأفراد بوده و مثلاً مانند طباطبائی در این زمان در همهٔ بلاد پراکنده بوده اند و ما به عدهٔ زیادی از آنها در قرون سوم و چهارم و پنجم در بلاد مختلفه بر میخوریم . در بغداد در بلخ در مرو رود و در مرو اشخاص معروفی به این نسبت بوده و مخصوصاً معلوم میشود در بلاد خراسان خیلی از افراد این سلسله منتشر بوده اند و بالأخص در مرو که در آنجا یک شعبه از این طایفه بوده و در کتب مختلفه اسامی بعضی از آنها می آید . مرو که تا سنهٔ ۲۱۵ هجری مرکز فرمانفرمائی خراسان و ماوراءالنهر و مقرّ امرای طاهری بود در واقع مرکز نهضت ایرانی نیز بوده و حتی در اواخر قرن سوم و اوایل چهارم می بینیم که مرزبان آنها احمد بن سهل نسب خود را به ساسانیان میرساند و دعوی استقلال میکند و شخصی که مأخذ روایات فردوسی در قصهٔ رستم بوده یعنی « آزاد سرو » پیش همین احمد بن سهل بوده و لهذا عجب نیست اگر اولین ترانهٔ داستانی ملی ایران از این شهر ملقّب به « شاهجهان » بلند شده باشد . یک نکته هم از اشعار مسعودی ظاهر میشود و آن استعمال اسلوب شعر مثنوی است در تاریخ و قصه سرائی و دیگر انتخاب بحر هزج است برای نظم تاریخی که هر دو فقره لایق توجه است .

اما کتب و آثار منثور در داستان و تاریخ ایران که از آن خبر داریم شاهنامه های منثوری بوده که پیش از دقیقی و فردوسی تألیف شده بوده اند . در اینکه شاهنامه های منثوری به فارسی پیش از زمان فردوسی وجود داشته شکی نیست و ما از مآخذ مختلفه خبر از آنها داریم لکن تعیین هویت آنها بطور تحقیق هنوز با معلوماتی که در دست است برای ما میسّر نیست و مخصوصاً واضح نیست که این شاهنامه ها که ما به اسامی و اخبار آنها در مأخذهای مختلف برمیخوریم بعضی عین دیگری است یا هر کدام جداگانه کتابی دیگر بوده است . از شاهنامهٔ ابوالمؤید بلخی شاعر معروف و شاهنامه ای که به امر ابو منصور بن عبدالرزاق طوسی تألیف شده و بعدها ( به موجب روایت دیباچهٔ شاهنامهٔ فردوسی ) فردوسی آنتا به رشتهٔ نظم کشیده است از چندین راه اطلاع داریم ، علاوه بر اینها شاهنامهٔ ابو علی محمد بن احمد بلخی شاعر است و شاهنامه ای که ثعالبی در کتاب غُرَر ملوک الفرس از آن حرف میزند . (۱۷)

شاهنامهٔ ابو المؤید بلخی ظاهراً قدیمترین این نوع کتب است . قدیمترین مأخذی که در آن ذکر این کتاب آمده ترجمهٔ فارسی تاریخ طبری است که بلعمی آنرا در سنهٔ ۳۵۲ نوشته و در آن کتب در ذکر عاقبت کار جمشید و اسامی اولاد و اعقاب او چنین گوید :

« و پارسایان گویند بیرون از کتاب که بگریخت [یعنی جمشید ] به زاولستان شد به حدیثی دراز و گویند دختر پادشاه زاولستان به زن شد و پدر نداشت و پدرش امر بدست او کرده بود پس چون دست به دختر دراز کرد پسری آمدش تور نام ........... و حدیثها و اخبار ایشان بسیار گوید ابوالمؤید بلخی به شاهنامهٔ بزرگ » . دیگر در کتاب قابوسنامه تألیف عنصرالمعالی که در سنهٔ ۴۷۵ تألیف شده ذکر این کتاب آمده بدین قرار که در مقدمهٔ آن کتاب در خطاب به پسرش گیلانشاه گوید « و چنان زندگانی کن که سزای تخمهٔ پاک تو باشد که ترا ای پسر تخمه و اصل بزرگست و از هر دو اصل کریم الطرفین و پیوسته ملوک جهانی جدّت ملک شمس المعالی قابوس بن وشمگیر که نبیرهٔ آغش وِهادان است و آغش وِهادان ملک گیلان بوده به روزگار کیخسرو و ابوالمؤید بلخی ذکر او در شاهنامه آورده و ملک گیلان به اجداد تو از او یادگار مانده ...... » .

دیگر در کتاب مجمل التواریخ که در سنهٔ۵۲۰ تألیف شده ذکر کتاب ابوالمؤید آمده بدین قرار که در مقدمهٔ آن کتاب گوید :

« ما خواستیم که تاریخ پادشاهان عجم و نسب و رفتار و سیرت ایشان در این کتاب علی الولی جمع کنیم بر سبیل اختصار از آنچ خوانده ایم در شاهنامهٔ فردوسی که اصل است و کتابهای دیگر شعبهای آنست و دیگر حکما نظم کرده اند چون گرشاسف نامه ، چون فرامرز نامه و اخبار بهمن و قصهٔ کوش پیل دندان و از نثر ابوالمؤید .... چون اخبار بریمان و سام و کیقباد و افراسیاب و اخبار لهراسف و آغش وهادان و کی شکن و آنچ در تاریخ جریر [ طبری ] یافتیم و سیر الملوک از گفتار و روایت ابن المقفع و ..... »

دیگر در تاریخ طبرستان ابن اسفندیار که در حدود سنهٔ۶۱۳ تألیف شده در ضمن شرح بیان ولایت رویان ذکری از « شاهنامهٔ مؤیدی » کرده بدین قرار که گوید :

« بنای این شهر در زمان فریدون بوده وقتیکه پسران او تور و سلم برادر خودشان ایرج را کشتند از وی دختری ماند در ناحیهٔ کَفور در ماوجه کوه . فریدون در آن وقت خیلی پیر بود و ابروهای او چنان افتاده بود که میبایستی آنها را ببندد . یگانه دعای او این بود که آن قدر زنده بماند تا انتقام قتل پسر عزیز خود را ببیند و او دختر ایرج را به یکی از برادرزاده های خود به زنی داد وقتیکه دختر طفلی زائید بچه را به فریدون پیر نشان دادند ، وی گفت : « ماند چهرش به چهر ایرج و لهذا وی منوچهر نامیده شد و چنانکه به نظم و نثر در شاهنامهای فردوسی و مؤیدی شرح داده شده وی انتقام جدّ خود ایرج را گرفت پیش از آنکه فریدون از دنیا برود . »

یک خبر دیگر هم به تازگی از شاهنامهٔ ابوالمؤید بلخی به نگارنده رسیده و آن نقلی است که مؤلف کتاب تاریخ فارسی سیستان از این کتاب کرده ولی نه به اسم شاهنامه . آقای میرزا عباس خان اقبال آشتیانی معلم دارالفنون طهران که از فضلای بسیار لایق ستایش امروزه در ایران است مقاله ای در باب « شعر و موسیقی قدیم ایران » از تتبعات خودشان برای درج در روزنامهٔ کاوه به ادارهٔ این روزنامه فرستاده اند ، در این مقاله که ما با اذن فحوای ادیب محترم از نسخه های خطی آن این مطلب را اقتطاف میکنیم معظم له در ضمن بحث از موسیقی ایرانی و سرود « کرگوی » قطعه ای از تاریخ سیستان را محض استشهاد به مطلب خودشان ذکر کرده اند و آن قطعه بدین قرار شروع میشود :

« و بوالمؤید اندر کتاب گرشاسب گوید که کیخسرو به آذربادگان رفت و رستم دستان با وی بود و در آن تاریکی و پتیاره دیوان به فرّ ایزد تعالی بدید که آذر گشسپ پیدا گشت . »

از قراریکه جناب معظم له در حاشیهٔ پاورقی راجع به ابوالمؤید می نویسد در کتاب مزبور یعنی تاریخ سیستان در چند جا « نام این بوالمؤید و کتاب گرشاسب او » آمده و در یکجا هم صریحاً در آن کتاب او را بوالمؤید بلخی خوانده . چنانکه دیده میشود در اینجا لفظ شاهنامه ذکر نشده ولی گویا چندان شبهه در این نباشد که اخبار گرشاسب نیز در جزو همان کتاب ابوالمؤید بوده که بلعمی و عنصرالمعالی و ابن اسفندیار شاهنامه نامیده اند . و مجمل التواریخ آنرا « نثر ابوالمؤید » خوانده و تاریخ سیستان آنرا یا یک جلد و فصل مخصوص آنرا « کتاب گرشاسب» مینامد اگر چه اینهم ممکن است که ابوالمؤید علاوه بر کتاب شاهنامهٔ خود که وجود آن به ثبوت پیوسته یک کتاب دیگری هم به این عنوان داشته باشد .

از همهٔ این قراین و علامات چنان به دست میاید که ابوالمؤید بلخی شاعر معروف عهد ساسانیان و اولین نظم کنندهٔ قصهٔ یوسف یک کتابی در تاریخ و داستان سلاطین و پهلوانان ایران به نثر فارسی داشته که آن کتاب پیش از سنهٔ ۳۵۲ و شاید هم زمانی قبل از تاریخ مزبور تألیف شده بود چه مدتی برای انتشار کتاب در آن زمان لازم بوده تا مؤلف کتاب دیگر از آن نقل و ذکر کند . و در آن کتاب به قدر متقیّن احوالات ضحاک و جمشید و اولاد و اعقاب او و داستان آغش وهادان و اخبار سام و نریمان و کیقباد و افراسیاب و لهراسپ و کی شکن و احوال فریدون و ایرج و سلم و تور و منوچهر و داستان گرشاسب مندرج بوده است .

پایان قسمت ثالث

توضیحات

۱ - گاثا قدیمترین قسمت اوستا است که سجع و قافیه دارد و در واقع شعر هجائی است و وزن مخصوصی دارد که به حسب عروض عرب و عجم حالیّه آنرا شعر موزون نتوان نامید ولی باید آورد که وزن منحصر به همان معنی عروضی اسلامی نیست ورنه خیلی از اشعار ملل فرنگی و یونانی نبایستی جزو شعر موزون شمرده شود .

۲ - از قراریکه اطلاع یافته ایم فاضل محترم جناب میرزا محمد خان قزوینی مدتی است به این کار مهم اشتغال دارند و با دقت و استقصاء که از صفات مخصوصهٔ استاد محترم است این کار را دنبال میکنند و امید است عنقریب به تحفهٔ شایانی از نتیجهٔ مساعی ایشان نایل شویم .

۳ - در قرون اولای اسلام و حتی تا قرن پنجم مذهب زردشتی در ایران هنوز خیلی رایج و عدهٔ پیروان آن کیش خیلی زیاد بود . در کتب جغرافی عربی و مخصوصاً در احسن التقاسیم مقدسی و مسالک الممالک اصطخری از کثرت فوق العاده مجوس در ولایت فارس و فراوانی بیشمار آتشکده ها و هم چنین در ولایات دیگر ایران مکرّر سخن رفته . مخصوصاً این فقره بسیار دلکش است که هنوز در گنبد قبر شمس المعالی قابوس بن وشمگیر ( حالا معروف به گنبد قابوس ) نوشتهٔ پهلوی باقی است که در آن زمان به پهلوی نوشته اند .

۴ - از زبان آرامی قریب هزار کلمه در زبان پهلوی اخذ کرده بودند که همانرا هزوارش گویند و آنها را می نوشتند لکن در خود زبان یعنی تکلم داخل نبود یعنی به کلمات آرامی می نوشتند و فارسی می خواندند ولی ممکن است خیلی کلمات خصوصاً اصطلاحات علمی و ادبی در زبان لفظی هم آمده بود که هنوز هم مقداری از آن باقی است . از کلمات عربی در پهلوی خبر درستی نداریم و اگر هم بوده با النسبه کمتر بوده است .

۵ - کتاب الفهرست فقط اطلاعاتش منحصر به کتب عربی نبوده چنانکه از منظومهٔ فارسی کلیله و دمنه و از کتاب لغت فارسی که ابوالقاسم عیسی بن علی بن عیسی بن داود بن الجرّاح تألیف کرده ( ظاهراً در اواسط قرن چهارم ) نیز مثلاً خبر میدهد .

۶ - قدیمترین شاعری که اسم او و قطعاتی از اشعارش در کتب تذکره برای ما مانده حنظلهٔ باد غیسی است که به قول » لباب الباب « عوفی در عهد آل طاهر ( ۲۰۵ - ۲۵۹ ) بوده و به قول » چهار مقالهٔ « نظامی سمرقندی احمد بن عبدالله خجستانی مقتول در سنهٔ ۲۶۸ به واسطهٔ خواندن دیوان وی به داعیهٔ امارت و بزرگی افتاد . چون احمد مزبور به قول ابن الأثیر از اصحاب محمد بن طاهر بن عبدالله بن طاهر ( ۲۴۸ - ۲۵۹ )بوده و در سنهٔ ۲۵۹ به عمرو بن لیث پیوست در این صورت اگر وی پیش از دخولش در سلک خدمت امرای طاهری و در زمان خربندگی » روزی دیوان حنظلهٔ باد غیسی « را میخوانده باید زمان زندگی حنظلهٔ مزبور را در نصف اول قرن سوم و اقلاً پیش از سنهٔ ۲۴۸ فرض کنیم . و چون چندان معقول نیست که شاعر بادغیس اولین مخترع این سبک شعر که ما آنرا عروضی ( یعنی مطابق عروض خلیل بن احمد ) نامیدیم بوده باشد باید تصور کنیم که از اوایل قرن سوم در خراسان و ماوراءالنهر تقلید شعر عروضی عرب یا به عبارت صحیح تر اتخاذ ترتیب و شیوهٔ جدید عروضی در اشعار ایرانی و در آوردن آن شعر هجائی به قالب عروضی شروع شده بوده .

۷ - محمد بن البعیث در اوایل قرن سوم هجری صاحب تبریز بود و اخبار او از سنهٔ ۲۲۰ به این طرف در کتب تواریخ دیده میشود لکن معلوم میشود مدتی بیش از آن تاریخ در آذربایجان از رؤساء بوده و پدرش از اتباع وَجناء بن رَواد اَزدی بود که در زمان هرون الرشید در آذربایجان سر مخالفت و افساد برداشت . این هم جای دقت است که بلاذری به نقل از عُتبی ها و قید » والله اعلم « نسب محمد بن البعیث را به دو وجه ثبت میکند که به قبایل عرب منتهی میشود .

۸ - در کتاب فارسی تاریخ بیهقی تألیف ابوالحسن علیّ بن القاسم زید بن محمد بیهقی ذکر شاعری از شعرای بیهق آمده که به قول مؤلف کتاب » اول کسی که در بیهق شعر فارسی گفت « وی بوده . اسم این شاعر که در سه جای مختلف از آن کتاب مذکور شده محمد بن سعید بیهقی معروف به » محم « است که به قول مؤلف این کتاب » او را دیوانی و اشعاری است « و چون در کتاب مزبور گوید که ابوالقاسم بلخی کعبی ( عبدالله بن محمد احمد بن محمود ) » در کتاب مفاخر خراسان ذکر او را کرده « و » شعر پارسی او به زبان بیهق بیاورد « و ابوالقاسم کعبی از رجال قرن سوم بوده در سنهٔ ۳۱۷ وفات یافته گمان میرود که اشعار این شاعر که در کتاب کعبی ذکرش آمده نیز از اشعار قدیمی بوده . چند شعر عربی از این شاعر در تاریخ بیهقی ثبت است . به این مناسبت میخواهیم انظار خوانندگان را به این نکته نیز متوجه کنیم که ظاهراً به طور کلی شعرای قدیم پارسی که ابتدا به ترتیب شعر عروضی سخن سرائی کرده اند شعر عربی نیز می گفته اند و شاید ابتدا در زبان عربی شاعر بوده اند و بعد به تدریج خواسته اند این شیوهٔ جدید را در زبان بومی خود نیز تطبیق و تجربه کنند .

۹ - حتی تربیت بهرام گور در میان اعراب لخمی حیره نیز مؤید مدّعا نمی شود و آنچه در کتب عربی قدیم از اسناد اشعار عربی به وی آمده ( مثلاً در مروج الذهب) نیز قریب به عقل نیست زیرا که در دو قرن قبل از هجرت حتی وجود شعر عربی نیز مشکوک است و یا در حالت جنینی بوده و جاحظ در کتاب الحیوان قدیمترین شعر عربی را در ۱۵۰ سال و منتها دویست سال پیش از ظهور اسلام میگذارد .

۱۰ - شَلَنبه یکی از بلاد دماوند بوده و عبارت ابن خرداذبه چنین است » و مدینةُ دُماوند شَلَنبه قالَ بهرام جور .... الخ « در کتاب » هفت قلزم « در بحر سوم از قلزم هفتم آورده که » قاسم بن سلّام رئیس و قدوهٔ مورخین گفته که اولین کسی که یک شعر فارسی گفت بهرام گور بود که وقتیکه در موقع شکار شیری را کشت از غایت وجد این بیت بر زبانش جاری شد » منم آن پیل دمان و منم آن شیر یله نام بهرام مرا و پدرم بوجبله « « . نگارنده را معلوم نیست که این فقره در کدام کتاب ابو عبید القاسم بن سلّام هروی مزبور آمده ولی به هر حال در آنصورت منشأ روایت این شعر از روایت ابن خرداذبه هم قدیمتر میشود چه ابوعبید مزبور از خواص عبدالله بن طاهر امیر خراسان بوده در سنهٔ۱۵۰ متولد و در ۲۲۲ وفات یافته است .

۱۱ - نسخه بدل » ارشاش به « .

۱۲ - نسخه بدل » ته جهی « - ظاهراً مصراع اول را به کسرهٔ اضافه در دال سمرقند باید خواند ور نه شش هجا نمیشود . در آن صوورت معنی شعر چنین میشود : سمرقند یک ویرانه ایست که زینت خود را انداخته . از شهر چاچ که بهتر نیستی پس تو هم همیشه از خطر نخواهی جست . معنی مصراع دوم به نگارنده روشن نیست . دخویه آنرا چنین ترجمه کرده » چگونه او زینت خود را افکنده است ! «

۱۳ - همای چهرآزاد که در کتب عربی » خمانی « ضبط شده بنا بر داستان افسانه ای ایران دختر پادشاه افسانه ای بهمن بوده و به عقیدهٔ بعضی از علمای مستشرقین با سمیرامیس ملکهٔ بابل در افسانه های یونانی یکی است و حتی کلمهٔ سمیرامیس به تحریفات لغوی و تغییرات مختلفه از همان کلمهٔ » همای چهر آزاد « تولد یافت والله اعلم .

۱۴ - اینکه به منظومهٔ تاریخی این شاعر » شاهنامه « اطلاق میکنیم نه از این جت است که کتاب وی موسوم به شاهنامه بوده بلکه برای این است که چنانکه در مقالات سابقه گذشت به عقیدهٔ ما شاهنامه مانند سیرالملوک در عربی به هر کتاب منثور یا منظوم فارسی که شامل تاریخ داستان ایران بوده اطلاق میشده است .

۱۵ - مقصود از قصیده در عربی معنی اصطلاحی امروزهٔ آن در فارسی نیست بلکه هر منظومهٔ مفصل یا مختصر که رشتهٔ کلام در آن نگسلد در عربی قصیده خوانده میشد و مقصود از مزیّن آراسته و پیراسته است که پیرایشها و صنایع شعری در آن به کار برده شده باشد و ما کلمهٔ » محبّر « را در متن عربی به مزیّن ترجمه کردیم و معنی تحت الفظی تحبیر شعر تحسین آن است .

۱۶ - بیت اول ظاهراً یک خللی دارد و باید سقطی در آن واقع شده باشد ورنه از بهر هزج نبوده و با بیت دوم موافقت نمیدهد . در مصراع اول اگر » کیُومرث « را بنا به ضرورت شعر » کیومَرث « بخوانیم وزن درست میشود ولی در مصراع دوم اشکال به هر تقدیر باقی است .

۱۷ - علاوه بر اینها اسامی بعضی کتب فارسی در کتب قدیمه موجوده دیده میشود مانند کتاب پیروزنامه ( و شاید همان کتاب همدان نیز ) که مجمل التواریخ راجع به تاریخ ایران نقل از آنها نقل میکند و ممکن است قدیم باشند .